Khúc sông Sài Gòn chảy dọc phía đông xã Phú Hòa Đông nằm ở phía trên khu vực mà TP Hồ Chí Minh lấy nước sông làm nguồn nước thô cho nhà máy nước. Nói cách khác, những gì trôi xuống sông từ ruộng, chuồng bò, xưởng và nhà ở trong xã sẽ đi qua điểm lấy nước của thành phố chỉ sau một quãng sông ngắn. Giữ sạch khúc sông này vì vậy không chỉ là chuyện cảnh quan của một xã, mà liên quan tới nước máy của hàng triệu người.
Bài này giải thích vì sao vùng thượng nguồn sông Sài Gòn trong thành phố được chú ý đặc biệt, những nguồn nào hay làm bẩn nước ở một xã nông nghiệp ven đô như Phú Hòa Đông, và từng nhà có thể làm gì. Bài không nêu chỉ số chất lượng nước hay kết luận nước sông đang tốt hay xấu tới mức nào, vì đó là số liệu quan trắc của cơ quan chuyên môn và thay đổi theo mùa, theo năm.
Khúc sông phía trên điểm lấy nước
Một phần lớn nước máy của TP Hồ Chí Minh được làm từ nước sông. Trên sông Sài Gòn, nước thô được bơm lên từ trạm bơm ở khu vực Hòa Phú của Củ Chi cũ rồi dẫn về nhà máy nước Tân Hiệp ở phía Hóc Môn cũ để xử lý. Khúc sông chảy qua Phú Hòa Đông nằm phía trên, tức là nước đi qua xã trước khi tới điểm lấy nước.
Nhà máy nước có công nghệ xử lý để biến nước thô thành nước sạch, nhưng nguồn nước càng bẩn thì xử lý càng tốn kém và càng có rủi ro. Có những loại ô nhiễm khó xử lý như dầu mỡ, một số hoá chất, hay hiện tượng nước nhiễm bẩn đột ngột do sự cố. Báo chí từng nhiều lần đưa tin về những đợt nhà máy nước phải tăng cường xử lý hoặc theo dõi sát khi chất lượng nước thô trên sông Sài Gòn có dấu hiệu xấu đi.
Vì vị trí ấy, các xã ven sông ở phía trên điểm lấy nước, trong đó có Phú Hòa Đông, thường được nhắc tới trong các chương trình bảo vệ nguồn nước của thành phố. Với người dân, điều này có nghĩa là những quy định về xả thải, chăn nuôi, xây dựng ven sông ở đây có lý do rõ ràng, chứ không phải chỉ là thủ tục.
Những gì làm bẩn nước ở một xã nông nghiệp ven đô
Nước thải chăn nuôi. Phân và nước rửa chuồng bò, chuồng heo nếu không được thu gom, xử lý mà chảy thẳng ra mương, theo mương ra kênh rạch rồi ra sông, mang theo chất hữu cơ, vi khuẩn và mùi. Ở một xã có nghề nuôi bò sữa như Phú Hòa Đông, đây là nguồn đáng chú ý nhất.
Phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Mưa lớn rửa trôi phân hoá học và thuốc trên ruộng rau xuống mương. Vỏ chai, bao bì thuốc vứt bừa bên bờ ruộng, bờ kênh cũng là nguồn ô nhiễm khó thấy nhưng kéo dài.
Nước thải xưởng nhỏ và kho bãi. Những xưởng gia công, rửa xe, kho chứa dầu nhớt, sơn, hoá chất xen giữa ruộng vườn, nếu nước thải không qua xử lý, có thể đưa dầu mỡ và hoá chất ra hệ thống thoát nước rồi ra sông.
Nước thải sinh hoạt và rác. Nhà ở, dãy trọ không có hầm tự hoại đạt yêu cầu, rác vứt xuống mương, xuống bờ sông. Rác nhựa không phân huỷ, trôi theo con nước lên xuống nhiều ngày rồi mắc vào bãi bồi, gốc cây ven bờ.
Chuồng bò, hầm biogas và phân bò
Nuôi bò sữa là nghề gắn với nhiều gia đình trong xã, và lượng phân bò mỗi ngày là không nhỏ. Từ nhiều năm nay, cách xử lý phổ biến ở vùng Củ Chi cũ là hầm biogas: phân và nước rửa chuồng được dẫn vào hầm kín, phân huỷ tạo khí dùng để đun nấu, phần bã còn lại dùng bón ruộng cỏ, ruộng rau. Đây là cách vừa giảm mùi, vừa giảm lượng chất thải chảy ra mương.
Tuy vậy, hầm biogas cũng có giới hạn. Hầm nhỏ so với số bò, hầm lâu năm bị đầy bùn, hay nước sau hầm vẫn xả thẳng ra mương thì chất thải vẫn đến được sông, chỉ chậm hơn. Nhiều hộ kết hợp thêm ao lắng, ủ phân khô, hoặc bán phân bò cho người trồng cây để giảm lượng phải xử lý bằng nước.
Hộ nào đang mở rộng đàn nên tính chuyện xử lý chất thải ngay từ đầu, theo hướng dẫn của cán bộ thú y, khuyến nông và quy định về chăn nuôi hiện hành. Một chuồng bò được xử lý tốt cũng là chuồng ít ruồi, ít mùi, ít va chạm với hàng xóm, nhất là khi ngày càng nhiều nhà mới, dãy trọ mọc lên xung quanh.
Ruộng rau và chai lọ thuốc bên bờ mương
Ruộng rau ven đô thường được chăm kỹ, bón nhiều và phun thuốc khi sâu bệnh. Một phần phân bón, thuốc theo nước mưa và nước tưới chảy xuống mương là điều khó tránh hoàn toàn. Nhưng có những việc nhỏ làm giảm đáng kể: không pha thuốc, không súc bình phun ngay bên bờ mương, bờ kênh; dùng đúng liều theo hướng dẫn trên bao bì; không phun khi trời sắp mưa lớn.
Vỏ chai, bao bì thuốc bảo vệ thực vật sau khi dùng còn sót lại hoá chất, không nên vứt xuống mương hay đốt ngoài đồng. Nhiều địa phương có bể chứa hoặc điểm thu gom bao bì thuốc trên đồng ruộng; người trồng rau nên hỏi trưởng ấp, cán bộ nông nghiệp của xã xem khu ruộng của mình bỏ vào đâu.
Những mô hình rau an toàn, rau hữu cơ, rau theo tiêu chuẩn có kiểm soát mà các vùng ven đô của thành phố khuyến khích trong nhiều năm nay cũng góp phần giảm lượng hoá chất xuống nguồn nước. Chi tiết về nghề trồng rau thuộc mục bò sữa, rau và cây trái của trang.
Lục bình và rác trôi theo con nước
Ai đứng bên bờ sông Sài Gòn ở Phú Hòa Đông một buổi chiều cũng dễ thấy những đám lục bình trôi. Lục bình là loài cây nổi mọc nhanh ở nơi nước giàu dinh dưỡng, sinh sôi mạnh khi nước sông có nhiều chất hữu cơ từ phân bón, chất thải chăn nuôi. Lục bình nhiều không chỉ là chuyện cảnh quan; nó có thể làm vướng chân vịt ghe, dồn ứ ở cửa cống, mương.
Rác nhựa thì khác. Một chai nhựa vứt xuống mương ở đầu ấp có thể theo con nước trôi ra sông, rồi bị triều đẩy lên đẩy xuống nhiều ngày trước khi mắc vào bãi bồi hay kè bờ. Ở những đoạn bờ có gốc cây, bụi tre, rác hay đọng lại thành từng mảng sau mỗi đợt triều cường.
Thỉnh thoảng các đoàn thể ở địa phương tổ chức dọn rác ven sông, vớt lục bình ở cửa cống. Những đợt dọn này có ích, nhưng cách hiệu quả nhất vẫn là bớt rác từ đầu nguồn: không vứt rác xuống mương, bờ sông, và mỗi xóm có chỗ tập kết rác để xe thu gom tới lấy.
Mỗi nhà góp được gì
Giữ sạch một khúc sông lớn nghe có vẻ là việc của nhà nước. Thật ra nhiều việc nằm ngay trong tay từng hộ trong xã:
- Hộ nuôi bò, nuôi heo: dùng hầm biogas hoặc cách xử lý phù hợp, không để nước rửa chuồng chảy thẳng ra mương; nạo bùn hầm định kỳ.
- Hộ trồng rau: không súc bình phun ở bờ mương, bỏ vỏ chai thuốc vào đúng chỗ thu gom, dùng thuốc đúng liều.
- Chủ xưởng, kho: thu gom dầu nhớt thải, sơn, dung môi; không đổ xuống cống; hỏi kỹ quy định về xử lý nước thải trước khi mở xưởng.
- Chủ dãy trọ: làm hầm tự hoại đủ cho số người ở, bố trí chỗ để rác chung, nhắc người thuê không vứt rác xuống mương.
- Mọi nhà: phân loại rác, không đốt nhựa, không vứt rác xuống sông; khi thấy nước mương, nước sông đổi màu, có váng dầu hay cá chết bất thường, báo cho trưởng ấp hoặc UBND xã.
Những việc này không tốn bao nhiêu nhưng cộng lại từ hàng nghìn hộ trong một xã, rồi từ nhiều xã dọc sông, sẽ thành khác biệt thật cho dòng nước đi xuống phía dưới.
Khi thấy nước sông có dấu hiệu lạ
Người sống ven sông thường là người đầu tiên thấy dấu hiệu bất thường: nước đổi màu đen hoặc đỏ không theo mùa, váng dầu loang trên mặt nước, mùi hôi khác thường, cá nổi đầu hay chết hàng loạt. Đó có thể là dấu hiệu của một sự cố xả thải, và thông tin càng sớm thì cơ quan chức năng càng dễ tìm ra nguồn.
Khi gặp, nên chụp ảnh, quay video ghi rõ thời gian và đoạn sông, rồi báo cho trưởng ấp, UBND xã hoặc kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố. Không nên tự lội xuống nước để lấy mẫu hay vớt cá chết về ăn, vì không biết nước nhiễm thứ gì.
Thành phố có các điểm quan trắc chất lượng nước trên sông Sài Gòn, kết quả được cơ quan môi trường theo dõi và công bố định kỳ. Người muốn biết nước sông ở đây đang ra sao nên xem các báo cáo chính thức đó, thay vì dựa vào lời đồn trên mạng xã hội.
Dòng sông trong tương lai của một xã đang đổi thay
Phú Hòa Đông đang thay đổi: thêm nhà, thêm xưởng, thêm người ở trọ, đường sá mở rộng. Mỗi thay đổi ấy đều có thể làm tăng lượng nước thải và rác đổ về sông nếu hạ tầng thu gom, xử lý không theo kịp. Đây là câu chuyện chung của mọi vùng ven đô, nhưng ở một khúc sông nằm phía trên điểm lấy nước của cả thành phố, hệ quả rõ ràng hơn.
Ngược lại, một dòng sông sạch là tài sản cho chính người trong xã: cảnh ven sông đẹp hơn cho những buổi chiều đi dạo, đất ven bờ có giá trị hơn, nghề cá, nghề vườn ven sông bớt rủi ro. Cuộc sống ở Phú Hòa Đông xưa nay vẫn gắn với con nước lên xuống mỗi ngày, và giữ cho con nước ấy sạch là cách giữ lại một phần quan trọng của nơi này cho đời sau.
Bên kia sông là vùng Bình Dương cũ, từ 7/2025 cũng đã thuộc TP Hồ Chí Minh. Hai bờ nay cùng một thành phố, cùng chịu chung một dòng nước, nên chuyện giữ sạch sông cũng cần được nhìn như việc của cả hai bờ. Nước thải từ một khu xưởng bờ bên này hay một khu dân cư bờ bên kia đều trôi chung về điểm lấy nước phía dưới. Khi người dân hai bờ cùng có ý thức, cùng phản ánh khi thấy sự cố, áp lực lên dòng sông sẽ nhẹ đi nhiều so với việc chỉ trông vào các đợt kiểm tra.
Với người mới về sống trong xã, hiểu vị trí đặc biệt của khúc sông này cũng giúp hiểu vì sao có những quy định về hành lang bờ sông, về chăn nuôi gần nguồn nước hay về xả thải mà ở nơi khác có thể chưa thấy chặt bằng.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố lấy nước sông Sài Gòn ở đâu để làm nước máy?
Trên sông Sài Gòn, nước thô được bơm từ trạm bơm ở khu vực Hòa Phú của Củ Chi cũ rồi dẫn về nhà máy nước Tân Hiệp để xử lý. Khúc sông qua Phú Hòa Đông nằm phía trên điểm lấy nước này.
Nước sông Sài Gòn ở Phú Hòa Đông có sạch không?
Chất lượng nước thay đổi theo mùa và theo năm, và cần số liệu quan trắc để kết luận. Thành phố có các điểm quan trắc trên sông Sài Gòn và công bố kết quả định kỳ; nên tham khảo nguồn chính thức thay vì lời đồn.
Vì sao lục bình trên sông nhiều hơn vào một số thời điểm?
Lục bình phát triển mạnh khi nước giàu dinh dưỡng từ phân bón, chất thải chăn nuôi và nước thải sinh hoạt. Mùa mưa, nước từ đồng ruộng đổ ra sông nhiều hơn, cộng với con nước lên xuống, khiến lục bình trôi và dồn ứ rõ hơn.
Hầm biogas có đủ để xử lý chất thải chuồng bò không?
Hầm biogas giảm đáng kể mùi và chất thải, nhưng chỉ hiệu quả khi hầm đủ lớn so với số bò, được nạo bùn định kỳ và nước sau hầm không xả thẳng ra mương. Nhiều hộ kết hợp thêm ao lắng hoặc ủ phân khô.
Thấy cá chết, váng dầu trên sông thì báo cho ai?
Chụp ảnh, ghi rõ thời gian và đoạn sông, rồi báo cho trưởng ấp, UBND xã hoặc kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố. Không lội xuống lấy mẫu, không vớt cá chết về ăn.
Mở xưởng nhỏ gần sông cần lưu ý gì về môi trường?
Hỏi kỹ quy định về xử lý nước thải, chất thải nguy hại như dầu nhớt, sơn trước khi mở xưởng, vì khu vực ven sông phía trên điểm lấy nước được quản lý chặt. Thủ tục cụ thể nên hỏi bộ phận tài nguyên môi trường của UBND xã.