Nhà vườn ở Phú Hòa Đông là kiểu nhà được nhiều gia đình nội thành mơ tới: một căn nhà thấp giữa vườn cây, có hiên, có võng, có khoảng sân để trẻ chạy. Nhưng sống được lâu với nhà vườn cần hiểu nắng, gió, nước và đất ở đây, chứ không chỉ cần một khu đất rộng.
Bài này viết cho người đang ở hoặc sắp ở nhà vườn trong xã Phú Hòa Đông mới, gồm Phú Hòa Đông, Tân Thạnh Đông và Tân Thạnh Tây cũ: bố trí nhà sao cho mát, chống nóng mái tôn, chống ẩm và mối mọt mùa mưa, chọn cây hợp đất xám và đất bãi ven sông, và những việc chăm sóc hằng năm mà nhà vườn đòi hỏi. Phần thủ tục xây nhà trên đất vườn, chuyển mục đích sử dụng đất thuộc mục thủ tục hành chính, ở đây chỉ nói chuyện sống.
Nhà vườn ở xã có gì khác nhà phố
Nhà phố được thiết kế để chống lại môi trường xung quanh: đóng kín, máy lạnh, rèm che. Nhà vườn ở vùng quê như Phú Hòa Đông thì ngược lại, sống được nhờ môi trường xung quanh. Bóng cây hạ nhiệt sân, gió từ đồng ruộng thổi qua hiên, mặt đất không bị bê tông hoá nên nước mưa thấm xuống thay vì đọng lại. Một căn nhà vườn được bố trí đúng có thể mát vào buổi chiều mà không cần bật máy lạnh, điều gần như không thể ở nhà ống trong hẻm.
Đổi lại, nhà vườn mở ra mọi thứ của thiên nhiên: lá rụng mỗi ngày, côn trùng, rắn rết theo mùa, ẩm mốc khi mưa dầm, chuột từ ruộng vào kho. Người sống nhà vườn lâu năm ở các ấp đều có thói quen quét sân mỗi sáng, phát cỏ định kỳ, kiểm mái trước mùa mưa và giữ khoảng hở quanh nhà sạch sẽ. Không làm những việc này, khu vườn rất nhanh thành bụi rậm, và bụi rậm sát nhà là nơi trú của muỗi, rắn và chuột.
Nói ngắn gọn, nhà vườn không phải là ngôi nhà có thêm cái vườn, mà là một cách sống: nhà và vườn là một hệ thống, chăm cái này là chăm cái kia. Ai sẵn lòng dành mỗi tuần vài giờ cho việc đó sẽ thấy nhà vườn đáng giá hơn bất kỳ căn hộ nào.
Bố trí nhà sao cho mát trong khí hậu nắng nóng
Đặt mặt nhà tránh nắng chiều. Nắng chiều hướng tây là thứ làm tường và mái nóng nhất trong ngày ở vùng này. Nếu còn chọn được hướng, phòng ngủ và phòng sinh hoạt chính nên tránh hứng thẳng nắng tây; phía tây có thể dành cho kho, bếp, nhà vệ sinh hoặc che bằng hàng cây cao.
Giữ hiên rộng. Hiên trước và hiên sau rộng chừng hai mét trở lên tạo vùng bóng mát quanh nhà, che mưa tạt và là chỗ ngồi chính của cả nhà vào buổi chiều. Nhà vườn miền Nam truyền thống hầu như luôn có hiên, đó không phải chuyện thẩm mỹ mà là cách chống nóng rẻ nhất.
Mở cửa đối nhau để có gió xuyên phòng. Gió chỉ đi qua nhà khi có lối vào và lối ra. Cửa trước và cửa sau, cửa sổ hai bên phòng nằm đối nhau giúp không khí lưu thông. Nhà đóng kín một phía sẽ hầm dù vườn có mát đến đâu.
Nâng nền vừa đủ. Nền nhà cao hơn mặt sân giúp tránh nước mưa tràn vào khi mưa lớn, nhất là ở những chỗ đất trũng hay gần kênh. Mức nâng bao nhiêu nên hỏi hàng xóm về mức nước những trận mưa lớn nhất họ từng thấy, cộng thêm phần dư.
Để khoảng hở giữa nhà và tán cây. Cây sát nhà cho bóng mát nhưng rễ có thể làm nứt nền, lá làm nghẹt máng xối, cành gãy khi giông có thể rơi xuống mái. Cây lớn nên trồng cách tường một khoảng, cây sát nhà chọn loại thấp, rễ cạn.
Chống nóng mái tôn và tường
Nhiều nhà trong xã dùng mái tôn vì rẻ, nhẹ, lợp nhanh. Nhược điểm là tôn hấp nhiệt rất mạnh, buổi trưa đứng dưới mái tôn không có lớp cách nhiệt như đứng trong lò. Có vài cách xử lý từ rẻ đến tốn kém. Rẻ nhất là làm trần thấp bên dưới mái, tạo lớp không khí đệm và mở lỗ thông gió ở hai đầu hồi để hơi nóng thoát ra. Kế đến là dùng tôn có lớp cách nhiệt hoặc lót tấm cách nhiệt dưới tôn. Một số nhà trồng giàn dây leo như bầu, mướp, chanh dây trên một phần mái thấp hoặc mái hiên, vừa che nắng vừa có rau ăn.
Tường phía tây là nơi tích nhiệt cả buổi chiều rồi nhả ra ban đêm, làm phòng ngủ nóng đến khuya. Sơn màu sáng, trồng cây che, hoặc xây tường hai lớp có khe hở đều giúp giảm. Với nhà đã xây rồi, cách đơn giản nhất là trồng một hàng cây bụi cao hoặc dựng giàn dây leo cách tường một khoảng, tạo bóng mà không giữ ẩm sát tường.
Khi tính chuyện lắp máy lạnh, nên ưu tiên chống nóng thụ động trước. Một căn nhà đã có hiên, trần, cây che thì máy lạnh chạy ít hơn hẳn, hoá đơn điện nhẹ hơn, và vào những ngày cúp điện, cả nhà vẫn chịu được.
Mùa mưa: ẩm, mối mọt và máng xối
Mùa mưa ở vùng Củ Chi cũ thường kéo dài từ khoảng tháng năm tới tháng mười một, có những đợt mưa dầm vài ngày liền. Nhà vườn chịu ẩm nhiều hơn nhà phố vì xung quanh toàn đất và cây. Dấu hiệu dễ thấy là chân tường loang ố, tủ gỗ mốc, quần áo phơi không khô, và mối bò lên từ nền.
Mối là kẻ thù số một của nhà vườn có đồ gỗ. Đất vườn nhiều gỗ mục, gốc cây, rễ chết là chỗ mối làm tổ, từ đó chúng tìm đường vào khung cửa, tủ, kèo. Cách phòng là không để gỗ vụn, cành khô chất sát tường, kê tủ cách tường và cách nền, kiểm khung cửa định kỳ; khi thấy đường mối đất trên tường thì nên gọi đơn vị xử lý mối có chuyên môn, không tự pha hoá chất mạnh.
Máng xối và ống thoát nước mái phải được dọn trước mùa mưa, vì lá cây từ vườn rơi xuống làm nghẹt rất nhanh. Máng nghẹt làm nước tràn vào tường, thấm xuống chân móng. Quanh nhà nên có rãnh dẫn nước mưa ra xa nền, không để nước đọng sát chân tường. Những chỗ đọng nước trong vườn như vỏ dừa, chậu bỏ, lốp xe cũ cần dọn để không thành ổ lăng quăng.
Chọn cây cho vườn nhà trên đất xám và đất bãi
Đất ở Phú Hòa Đông chủ yếu là đất xám bạc màu trên vùng gò và đất phù sa ven sông. Cây trồng quanh nhà nên chọn theo loại đất và mục đích, không chỉ theo sở thích:
| Mục đích | Cây hay trồng | Lưu ý trên đất xám | Lưu ý gần sông |
|---|---|---|---|
| Bóng mát lớn | Xoài, mít, me, sao | Cần bón hữu cơ khi mới trồng, tưới đủ mùa khô | Chọn chỗ cao, tránh nơi ngập lâu |
| Trái ăn trong nhà | Ổi, mãng cầu, chuối, đu đủ, chanh | Chuối và đu đủ cần nhiều nước và phân | Chuối, dừa chịu ẩm khá; mãng cầu dễ úng |
| Rau, gia vị quanh bếp | Rau muống, rau lang, sả, ớt, rau thơm | Trồng trên luống nâng cao, trộn phân chuồng hoai | Cẩn thận nước tràn mùa triều cường |
| Hàng rào sống | Dâm bụt, chè tàu, trúc | Ít tốn nước khi đã bén rễ | Tre, trúc giữ đất bờ tốt |
| Giàn leo che nắng | Bầu, mướp, chanh dây | Cần cọc chắc, tưới đều | Dựng giàn chỗ không ngập |
Nhà nuôi bò hoặc có hàng xóm nuôi bò có lợi thế lớn: phân bò ủ hoai là nguồn phân hữu cơ tốt cho đất xám vốn nghèo mùn. Đừng bón phân tươi trực tiếp vào gốc cây, vì có thể làm cháy rễ và gây mùi; nên ủ vài tuần với rơm, lá khô trước khi dùng.
Việc chăm sóc theo năm của một nhà vườn
Nhà vườn có lịch riêng, gắn với mùa. Đầu mùa khô, khoảng cuối năm âm lịch, là lúc tỉa cành cây lớn, nhất là cành vươn ra mái nhà hoặc đường dây điện, trước khi giông đầu mùa mưa năm sau đến. Đây cũng là thời gian sửa mái, sơn lại tường, vì trời khô ráo. Giữa mùa khô, việc chính là tưới: đất xám giữ nước kém, cây non dễ chết khát; tủ gốc bằng rơm, lá khô giúp giữ ẩm.
Trước khi mưa xuống, thường vào khoảng tháng tư, tháng năm, nên dọn máng xối, khơi rãnh thoát nước, phát quang bụi rậm quanh nhà, dọn chỗ đọng nước. Trong mùa mưa, việc cần là theo dõi mối, nấm mốc, dọn cành gãy sau mỗi trận giông và giữ đường đi trong vườn không lầy. Cuối mùa mưa là lúc bón phân lại cho cây ăn trái để chuẩn bị ra hoa.
Nếu không có thời gian, nhiều gia đình thuê người trong ấp phát cỏ, tỉa cành vài lần mỗi năm. Đây là cách giữ vườn gọn mà vẫn tạo thêm việc cho người địa phương. Khi thuê, nên thoả thuận rõ phần việc và nhắc chuyện an toàn khi trèo cây, cắt cành gần đường dây điện, những việc đó cần người có kinh nghiệm và có khi phải báo điện lực hỗ trợ.
Nhà vườn và hàng xóm: ranh đất, cây vươn sang, khói và chó nuôi
Ở phố, hàng xóm cách nhau một bức tường. Ở xã, hàng xóm cách nhau một hàng rào cây, một con mương hay một lối đi chung, và chính những ranh mềm đó dễ sinh chuyện nếu người mới về không để ý. Chuyện hay gặp nhất là cây. Cành xoài, cành mít nhà này vươn sang đất nhà kia, trái rụng bên nào, lá rơi vào máng xối nhà ai, rễ tre lấn sang ruộng rau ra sao. Người ở lâu thường tự thoả thuận bằng lời: tỉa cành vươn sang, trái rụng bên nào thì bên đó nhặt, tre trồng cách ranh một khoảng. Người mới về nên hỏi trước, đừng tự ý chặt cây sát ranh dù cây nằm trên đất mình, vì có khi hàng rào cây đó là mốc ranh hai nhà đã quen từ đời trước.
Chuyện thứ hai là khói. Đốt lá khô, đốt rơm, đốt rác trong vườn vẫn còn khá phổ biến, nhưng khói bay thẳng vào nhà bên cạnh, nhất là nhà có trẻ nhỏ hay người già bệnh phổi. Ủ lá làm phân thay vì đốt vừa tốt cho đất vừa giữ hoà khí. Nếu buộc phải đốt, chọn lúc gió thổi ra phía đồng, đốt lượng nhỏ, có người trông và dập tắt hẳn trước khi rời đi; mùa khô cỏ khô dễ cháy lan sang vườn bên.
Chuyện thứ ba là chó nuôi. Gần như nhà vườn nào cũng nuôi chó giữ nhà, và chó thả rông ra đường ấp là nỗi lo của người đi xe đạp, trẻ đi học và shipper. Nuôi chó trong xã nên có hàng rào, cổng đóng, tiêm phòng dại đầy đủ theo hướng dẫn của thú y địa phương và rọ mõm khi dắt ra ngoài. Những điều nhỏ này quyết định người mới về có được xóm đón nhận hay không.
Câu hỏi thường gặp
Nhà vườn ở Phú Hòa Đông có cần máy lạnh không?
Nhà có hiên rộng, trần chống nóng, cửa đối nhau và cây che phía tây thường mát vào buổi tối mà không cần máy lạnh. Những tháng nóng nhất, phòng ngủ vẫn có thể cần, nhưng chống nóng thụ động trước sẽ giúp máy chạy ít và tiết kiệm điện.
Đất xám ở xã có trồng cây ăn trái được không?
Được, nhưng đất xám nghèo dinh dưỡng và giữ nước kém. Nên đào hố rộng, trộn nhiều phân hữu cơ hoai, tủ gốc giữ ẩm và tưới đều mùa khô. Phân bò ủ hoai từ các nhà nuôi bò trong xã là nguồn phân tốt cho việc cải tạo đất.
Làm sao giảm mối trong nhà vườn?
Không chất gỗ vụn, cành khô sát tường, kê tủ cách tường và nền, dọn gốc cây mục quanh nhà. Kiểm khung cửa và chân tường định kỳ. Khi thấy dấu hiệu mối đã vào nhà, nên gọi đơn vị xử lý mối có chuyên môn thay vì tự pha hoá chất.
Có nên trồng cây lớn sát nhà để có bóng mát?
Không nên trồng quá sát. Rễ cây lớn có thể làm nứt nền, lá làm nghẹt máng xối và cành gãy khi giông có thể rơi lên mái. Cây lớn nên trồng cách tường một khoảng đủ xa, sát nhà chỉ nên trồng cây bụi hoặc giàn leo.
Mùa mưa nhà vườn cần chuẩn bị gì?
Dọn máng xối, khơi rãnh thoát nước quanh nền, tỉa cành vươn ra mái và đường dây điện, phát bụi rậm quanh nhà và dọn mọi chỗ đọng nước. Kiểm mái tôn, đinh vít, chỗ dột trước khi những đợt mưa dầm kéo đến.