Phần lớn người nuôi bò sữa và trồng rau ở Phú Hòa Đông làm ăn theo kiểu nông hộ: gia đình tự nuôi, tự trồng, tự bán cho điểm thu mua hay thương lái. Bên cạnh đó có những hình thức tổ chức khác như tổ hợp tác, hợp tác xã, trang trại có quy mô lớn và một số doanh nghiệp nông nghiệp. Mỗi hình thức có chỗ mạnh, chỗ ràng buộc riêng; không có hình thức nào hợp cho mọi nhà.
Bài này giải thích sự khác nhau theo cách người trong nghề thấy được: ai quyết định, ai chịu rủi ro, bán hàng thế nào, vay vốn thế nào, giấy tờ ra sao. Không khen chê hợp tác xã hay doanh nghiệp cụ thể nào trong xã; khi cần tìm hiểu một đơn vị, hãy đến tận nơi và hỏi xã viên, đối tác của họ.
Vì sao nông hộ vẫn là hình thức chính
Nghề bò sữa ở vùng Tân Thạnh Đông cũ đi lên từ những gia đình nuôi vài con trong chuồng sau nhà, rồi tăng dần đàn theo sức lao động và vốn. Trồng rau ở vùng ven sông cũng vậy: mỗi nhà vài sào, tự gieo, tự cắt, bán cho thương lái quen. Nông hộ linh hoạt, quyết định nhanh, dùng lao động gia đình, không tốn chi phí quản lý; đó là lý do hình thức này bền.
Điểm yếu của nông hộ nằm ở chỗ thương lượng. Một nhà nuôi mười con bò không có tiếng nói khi điểm thu mua đổi tiêu chuẩn chất lượng hay giá; một nhà trồng vài sào rau phải nhận giá thương lái đưa ra khi rau đến lứa cắt. Mua cám, mua phân lẻ thì giá cao hơn mua số lượng lớn. Vay vốn ngân hàng cũng khó hơn khi thiếu hồ sơ sổ sách.
Những điểm yếu đó là lý do các hình thức liên kết ra đời. Nhưng liên kết chỉ có ích khi giải được đúng vấn đề của người tham gia, không phải chỉ để có tên trên giấy. Nhiều hộ trong vùng thật ra đã liên kết theo kiểu không tên gọi: vài nhà nuôi bò rủ nhau mua chung một xe cỏ, thuê chung người gieo tinh, cho nhau mượn máy cắt cỏ. Những sợi dây đó là nền để đi xa hơn nếu cần.
So sánh các hình thức tổ chức — nhìn nhanh
Bảng dưới so sánh theo nguyên lý chung của pháp luật hiện hành về hợp tác xã và doanh nghiệp; chi tiết điều kiện thành lập, quyền và nghĩa vụ nên đọc văn bản gốc và hỏi bộ phận kinh tế của UBND xã:
| Hình thức | Ai quyết định | Ai chịu rủi ro | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Nông hộ | Chủ hộ, gia đình | Gia đình chịu toàn bộ | Quy mô nhỏ, lao động gia đình, bán cho người mua quen |
| Tổ hợp tác | Các thành viên theo hợp đồng hợp tác | Theo thoả thuận trong hợp đồng | Vài nhà cùng mua chung vật tư, chia sẻ máy móc, đổi công |
| Hợp tác xã | Đại hội thành viên, mỗi thành viên một phiếu biểu quyết theo nguyên tắc chung | Hợp tác xã là pháp nhân, thành viên chịu trong phạm vi vốn góp | Nhiều hộ cùng nghề muốn mua chung, bán chung, có dịch vụ chung |
| Doanh nghiệp | Chủ sở hữu, hội đồng thành viên, cổ đông theo vốn | Tuỳ loại hình: hữu hạn trong vốn góp hoặc vô hạn với doanh nghiệp tư nhân | Trang trại lớn, chế biến, phân phối, cần hoá đơn và hợp đồng với đối tác lớn |
Khác biệt quan trọng nhất giữa hợp tác xã và doanh nghiệp nằm ở mục đích: hợp tác xã tồn tại để phục vụ nhu cầu chung của thành viên (mua vật tư rẻ hơn, bán sản phẩm được giá hơn, có dịch vụ kỹ thuật), còn doanh nghiệp hướng tới lợi nhuận cho chủ sở hữu. Hiểu điều này giúp chọn đúng hình thức thay vì chọn theo phong trào.
Hợp tác xã nông nghiệp: điều làm nên một hợp tác xã sống được
Luật Hợp tác xã năm 2023 có hiệu lực từ giữa năm 2024 đặt ra khung pháp lý mới cho tổ hợp tác, hợp tác xã và liên hiệp hợp tác xã. Thành lập một hợp tác xã về giấy tờ không khó; giữ được hợp tác xã hoạt động thật mới là chuyện khó. Ở nhiều nơi, hợp tác xã lập ra rồi chỉ còn trên danh nghĩa vì thành viên không thấy lợi ích.
Một hợp tác xã trong nghề bò sữa hay rau sống được thường có vài điểm chung. Thứ nhất, có dịch vụ mà thành viên cần hằng ngày: mua cám, mua phân số lượng lớn với giá tốt, cho thuê máy, tập kết sản phẩm, đàm phán với bên thu mua. Thứ hai, có người điều hành giỏi và minh bạch: sổ sách rõ ràng, công khai thu chi, chia lợi ích công bằng. Thứ ba, thành viên cùng nghề, gần nhau, tin nhau đủ để cùng làm theo một tiêu chuẩn.
Ngược lại, hợp tác xã yếu đi khi chỉ là nơi nhận hỗ trợ, khi người điều hành dùng hợp tác xã như công ty riêng, hay khi thành viên vẫn bán riêng ra ngoài lúc giá cao và chỉ bán qua hợp tác xã lúc giá thấp. Người định tham gia nên hỏi thẳng: tham gia rồi mình được gì cụ thể, nghĩa vụ gì, vốn góp bao nhiêu, rút ra thế nào.
Liên kết tiêu thụ: hợp đồng với bên thu mua
Sữa bò có người thu mua ổn định nhưng tiêu chuẩn chặt. Sữa từ các hộ trong xã thường giao cho điểm thu mua của các đơn vị chế biến. Tiêu chuẩn về chất béo, chất khô, vi sinh, tồn dư kháng sinh quyết định giá và có khi quyết định sữa bị trả về. Hợp đồng nên ghi rõ tiêu chuẩn, cách lấy mẫu, cách khiếu nại khi kết quả khác.
Rau cần đầu ra ít bấp bênh hơn. Rau bán cho thương lái thì linh hoạt nhưng giá lên xuống theo ngày. Liên kết với bếp ăn, siêu thị, đơn vị phân phối cho giá ổn định hơn nhưng đòi hỏi số lượng đều, chất lượng đồng nhất, có khi cần chứng nhận sản xuất an toàn. Một hộ lẻ khó đáp ứng; tổ hợp tác, hợp tác xã giúp gom hàng.
Đọc kỹ điều khoản trước khi ký. Giá tính theo công thức nào, khi nào trả tiền, bên mua có quyền từ chối hàng trong trường hợp nào, có điều khoản bao tiêu hay không, chấm dứt hợp đồng ra sao. Người nông dân thường ký nhanh vì tin người giới thiệu; nên nhờ người hiểu chuyện đọc giúp.
Giữ chữ tín hai chiều. Liên kết đổ vỡ nhiều nhất khi giá thị trường lệch xa giá hợp đồng: giá ngoài cao thì nông dân bán ra ngoài, giá ngoài thấp thì bên mua ép giá. Hợp đồng có cơ chế điều chỉnh giá hợp lý giúp hai bên giữ được nhau.
Khi nào trang trại nên thành doanh nghiệp
Một số hộ nuôi bò, trồng rau ở vùng Củ Chi cũ đã mở rộng tới quy mô trang trại, thuê nhân công thường xuyên, đầu tư chuồng trại, nhà màng, máy móc lớn. Lúc đó câu hỏi lập doanh nghiệp xuất hiện. Lập doanh nghiệp giúp tách tài sản kinh doanh khỏi tài sản gia đình (với loại hình trách nhiệm hữu hạn), thuận tiện ký hợp đồng với đối tác lớn, xuất hoá đơn, vay vốn với hồ sơ bài bản, và gọi thêm người góp vốn.
Đổi lại, doanh nghiệp phải giữ sổ sách kế toán, kê khai thuế theo quy định, đóng bảo hiểm cho người lao động, chịu kiểm tra nhiều hơn. Chi phí tuân thủ này không nhỏ với trang trại vừa. Thu nhập từ sản xuất nông nghiệp có những chính sách thuế riêng; nên hỏi cơ quan thuế và người làm kế toán có kinh nghiệm trong ngành trước khi quyết định.
Một con đường trung gian là giữ nông hộ cho phần sản xuất, tham gia hợp tác xã cho phần mua bán chung, và chỉ lập doanh nghiệp khi thật sự cần cho chế biến, phân phối. Trong xã, đã có những gia đình đi theo hướng từng bước như vậy thay vì nhảy thẳng lên quy mô lớn.
Sổ sách và vốn vay: chỗ nông hộ hay hụt
Dù chọn hình thức nào, một thói quen giúp người nuôi bò, trồng rau ở Phú Hòa Đông làm ăn chắc hơn là ghi chép. Nhiều gia đình nuôi bò mười mấy năm mà không biết chính xác mỗi tháng một con bò tốn bao nhiêu cám, cỏ, thuốc, và đem lại bao nhiêu tiền sữa; chỉ biết cuối năm "dư" hay "hụt". Không có số liệu thì khó quyết định nên tăng đàn hay giảm, nên bán con bò nào, nên đổi loại thức ăn nào.
Sổ ghi chép không cần phức tạp: mỗi ngày lượng sữa, mỗi lần mua cám, cỏ, thuốc, mỗi lần bán sữa, bán bê; với rau thì ngày gieo, ngày cắt, lượng bán, giá bán, chi phí giống, phân, thuốc, công. Ghi trên vở hay trên điện thoại đều được, quan trọng là đều đặn. Sau một năm, gia đình có trong tay bức tranh thật về nghề của mình.
Sổ sách cũng là chìa mở cửa vốn vay. Khi đến ngân hàng hay quỹ hỗ trợ nông dân để vay mở rộng chuồng, làm nhà màng, mua máy, hồ sơ có số liệu sản xuất, chứng từ bán hàng, hợp đồng với bên thu mua sẽ được xem xét thuận lợi hơn so với chỉ có lời kể. Tham gia hợp tác xã có sổ sách minh bạch cũng giúp thành viên có thêm căn cứ khi vay.
Trước khi tham gia hay thành lập một tổ chức, nên tự hỏi
Những câu hỏi dưới đây giúp người nông dân ở Phú Hòa Đông chọn hình thức hợp với mình, thay vì chọn theo lời mời chào:
- Vấn đề lớn nhất của nhà mình là gì: giá bán, giá vật tư, vốn, kỹ thuật, hay thiếu người làm?
- Hình thức định tham gia giải được vấn đề đó không, bằng cách cụ thể nào, có ví dụ thật không?
- Mình phải góp gì: tiền, đất, sản phẩm, công sức; khi rút ra thì lấy lại được gì?
- Ai điều hành, sổ sách có công khai không, quyết định lớn được bàn thế nào?
- Nếu tổ chức thua lỗ hay giải thể, nhà mình chịu tới đâu?
- Có ràng buộc bán sản phẩm qua tổ chức không, nếu giá ngoài cao hơn thì sao?
- Những hộ đã tham gia nói gì sau một hai năm?
Thông tin về các hợp tác xã, doanh nghiệp nông nghiệp đăng ký trên địa bàn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang theo nhóm ngành chăn nuôi, trồng trọt; hội nông dân xã và bộ phận kinh tế của UBND xã cũng là nơi hỏi về các chương trình hỗ trợ liên kết.
Câu hỏi thường gặp
Hợp tác xã khác tổ hợp tác thế nào?
Tổ hợp tác hình thành trên cơ sở hợp đồng hợp tác giữa các thành viên, không phải pháp nhân, phù hợp vài hộ cùng làm việc nhỏ như mua chung vật tư. Hợp tác xã là pháp nhân, có điều lệ, đại hội thành viên, đăng ký theo Luật Hợp tác xã, phù hợp khi nhiều hộ cần dịch vụ chung lâu dài và cần ký hợp đồng lớn.
Vào hợp tác xã có phải bán hết sữa, rau qua hợp tác xã không?
Tuỳ điều lệ và thoả thuận của từng hợp tác xã. Nhiều nơi yêu cầu thành viên sử dụng dịch vụ của hợp tác xã ở mức nhất định để hợp tác xã đủ sản lượng thương lượng với bên mua. Trước khi tham gia, hãy đọc điều lệ và hỏi rõ quy định này cùng cách xử lý khi giá ngoài cao hơn.
Trang trại bò sữa có nên lập công ty không?
Nên cân nhắc khi trang trại thuê nhiều lao động, cần ký hợp đồng lớn, cần hoá đơn hoặc muốn gọi vốn. Doanh nghiệp giúp tách tài sản và chuyên nghiệp hoá, nhưng kéo theo nghĩa vụ kế toán, thuế, bảo hiểm. Nên hỏi kế toán có kinh nghiệm trong ngành nông nghiệp và cơ quan thuế trước khi quyết định.
Sữa bị điểm thu mua trả về thì nông hộ làm gì?
Hỏi rõ chỉ tiêu nào không đạt và kết quả kiểm tra; đối chiếu với điều khoản trong hợp đồng về lấy mẫu, kiểm định và khiếu nại. Tìm nguyên nhân cùng cán bộ kỹ thuật hoặc bác sĩ thú y, như vệ sinh vắt sữa, bảo quản lạnh, thời gian ngưng thuốc. Hợp tác xã nếu có sẽ giúp đại diện thương lượng.
Ở xã có hỗ trợ nào cho hợp tác xã nông nghiệp không?
Nhà nước có các chính sách hỗ trợ phát triển hợp tác xã và liên kết sản xuất, tiêu thụ nông sản, nhưng nội dung, điều kiện thay đổi theo từng chương trình và từng thời kỳ. Hãy hỏi bộ phận kinh tế của UBND xã, hội nông dân hoặc cơ quan nông nghiệp thành phố để biết chương trình đang áp dụng.