Ngập ở xã Phú Hòa Đông thường không phải lụt lớn kéo dài mà là ngập cục bộ, đến từ ba nguồn: mưa lớn trong thời gian ngắn khiến nước không thoát kịp, triều cường trên sông Sài Gòn làm nước dâng vào vùng trũng ven bờ, và nước hồ Dầu Tiếng xả về vào cuối mùa mưa. Khi hai hay ba nguồn trùng nhau, những khu ven sông và ruộng trũng có thể ngập sâu và lâu hơn bình thường.
Bài này giúp người dân trong xã nhận ra mình đang gặp kiểu ngập nào, vì cách phòng mỗi kiểu khác nhau, và chuẩn bị cho nhà ở, ruộng vườn, chuồng bò, xưởng nhỏ. Bài không nêu mức nước hay tên khu vực cụ thể từng bị ngập, vì những thông tin đó cần số liệu đo đạc và thay đổi theo năm; người mới về nên hỏi hàng xóm lâu năm và chính quyền xã.
Ba nguồn nước gây ngập
Mưa lớn tại chỗ. Một trận mưa lớn trong một hai giờ có thể đổ lượng nước vượt quá khả năng thoát của mương, cống, rãnh. Nước đọng trên đường, trong sân, ruộng trũng. Kiểu ngập này xuất hiện nhanh, rút cũng nhanh nếu đường thoát thông, thường chỉ vài giờ.
Triều cường. Vào những đợt triều cường, nhất là các tháng cuối năm, mực nước sông Sài Gòn dâng cao, có thể tràn qua bờ thấp, theo mương rạch vào ruộng và khu dân cư ven sông. Kiểu ngập này theo nhịp con nước, lên rồi rút trong ngày, lặp lại nhiều ngày liền.
Hồ Dầu Tiếng xả nước. Khi hồ đầy vào cuối mùa mưa, để giữ an toàn công trình, hồ phải xả nước xuống sông Sài Gòn. Lượng nước tăng thêm làm mực nước sông ở hạ du dâng, các xã ven sông của Củ Chi cũ chịu ảnh hưởng trước. Thông tin xả thường được thông báo trước để địa phương chuẩn bị.
Khi các nguồn trùng nhau. Mưa lớn trong khi triều đang lên cao thì nước trong đồng không thoát ra sông được, vì mặt sông còn cao hơn. Nếu thêm hồ xả, nước sông cao kéo dài nhiều ngày. Đây là tình huống người ven sông lo nhất, và cũng là lúc cần theo dõi thông báo nhiều nhất.
Ngập do mưa: đường cao, ruộng thấp, cống nhỏ
Nhiều tuyến đường trong xã được nâng cao hơn ruộng hai bên. Khi mưa lớn, đường cao như một con đê, nước từ phía này muốn sang phía kia phải qua cống băng đường. Cống nhỏ, bị rác hay đất bùn lấp một phần thì nước dồn lại một bên, ngập ruộng, ngập nhà thấp ven đường dù bên kia vẫn khô.
Những khu nhà mới, xưởng mới được san nền cao hơn đất xung quanh cũng tạo ra hiệu ứng tương tự. Nước mưa từ nền cao chảy xuống đất thấp kề bên, trong khi lối thoát cũ có thể đã bị lấp. Đây là lý do có nhà trước đây chưa từng ngập, vài năm gần đây lại ngập sau mỗi trận mưa to.
Cách xử lý ngập do mưa phần lớn nằm ở việc giữ thông đường nước: nạo vét mương, dọn rác ở miệng cống, không lấp rãnh thoát, không xây chắn ngang lối nước tự nhiên. Đây là việc của cả xóm, không riêng một nhà. Khi thấy cống băng đường quá nhỏ hay bị sụt, người dân có thể phản ánh với trưởng ấp, UBND xã.
Ngập ven sông: theo nhịp triều và nước hồ
Những khu đất thấp sát sông Sài Gòn trong xã chịu ảnh hưởng trực tiếp của mực nước sông. Bình thường bờ bao, cống ngăn triều giữ được nước ngoài sông. Nhưng vào đợt triều cường cao, nhất là khi hồ Dầu Tiếng đang xả, nước có thể tràn qua chỗ bờ thấp, rò qua cống hỏng, hoặc dâng ngược theo mương vào đồng.
Kiểu ngập này có quy luật: nước lên theo giờ triều, thường đạt cao nhất vào thời điểm nước lớn trong ngày, rồi rút khi nước ròng. Người ven sông vì vậy biết trước khá chính xác giờ nào cần kê đồ, giờ nào có thể đi lại. Nhưng nếu đợt nước cao kéo dài, đất ngậm nước nhiều ngày, rau màu và cây ăn trái ít chịu úng có thể chết.
Ở nhiều địa phương ven sông Sài Gòn, các đợt hồ Dầu Tiếng xả lũ từng khiến vườn cây, ruộng rau, chuồng trại ven bờ bị ngập, được báo chí đưa tin trong những năm mưa nhiều. Không phải năm nào cũng vậy, nhưng người có đất sát sông nên coi đây là rủi ro có thể lặp lại và chuẩn bị từ đầu mùa.
Chuẩn bị cho nhà ở và xưởng nhỏ
Nếu nhà hoặc xưởng của bạn ở chỗ trũng hoặc gần sông, một số việc chuẩn bị trước mùa mưa giúp giảm thiệt hại đáng kể:
- Nâng ổ cắm điện, công tắc, đồng hồ điện lên cao hơn mức nước từng ngập; tắt cầu dao khu vực bị ngập trước khi nước vào nhà.
- Kê cao tủ lạnh, máy giặt, máy móc, bao vật tư, hàng hoá; giữ sẵn kệ, pallet để chuyển đồ nhanh khi có tin triều cường.
- Để giấy tờ quan trọng trong túi chống nước, cất ở chỗ cao nhất trong nhà.
- Chuẩn bị đèn pin, sạc dự phòng, nước uống đóng chai, ít lương khô cho vài ngày.
- Khơi thông rãnh, cống quanh nhà trước mùa mưa; kiểm tra nắp hầm vệ sinh, giếng để nước ngập không tràn vào.
- Với xưởng có hoá chất, dầu nhớt, sơn: cất ở chỗ cao, đậy kín, không để nước ngập cuốn ra ruộng, ra mương.
Những việc này không tốn kém nhiều nhưng thường bị bỏ qua vì nghĩ năm nay chắc không ngập. Một đợt ngập bất ngờ đủ để làm hỏng máy móc và hàng hoá giá trị lớn hơn nhiều so với công chuẩn bị.
Ruộng vườn và chuồng bò khi nước lên
Với ruộng rau ở vùng trũng, khi có thông tin triều cường lớn hoặc hồ xả, nhiều hộ chọn thu hoạch sớm những luống đã gần đủ ngày, chấp nhận bán non còn hơn mất trắng. Ruộng chưa thu được thì khơi rãnh để nước rút nhanh sau đỉnh triều, tránh để nước đọng lâu trên luống.
Chuồng bò ở chỗ thấp cần được tính trước nơi di chuyển bò tới chỗ cao nếu nước dâng. Thức ăn khô, cám, rơm nên kê cao, che kín để không bị ướt mốc. Sau mỗi đợt ngập, nền chuồng cần được dọn, khử trùng theo hướng dẫn của thú y để phòng bệnh móng, bệnh đường tiêu hoá.
Cây ăn trái ven sông như chuối, xoài, cây có múi chịu ngập kém nếu nước đọng nhiều ngày. Người trồng thường lên mô, đắp bờ cao quanh vườn, nhưng cũng cần chừa lối thoát nước; bờ bao kín mà không có cống tháo, khi nước tràn vào rồi thì lại không rút ra được.
Khi có thông báo hồ xả hoặc triều cường lớn
Thông báo về việc hồ Dầu Tiếng xả nước hay triều cường vượt báo động thường được chính quyền truyền qua loa phát thanh, tổ dân cư, nhóm tin nhắn của ấp. Khi nhận được, có thể làm theo thứ tự sau:
- Xác định khu nhà, ruộng, chuồng của mình có nằm ở vùng thấp ven sông không, từng ngập ở mức nào trong những năm trước.
- Theo dõi giờ nước lớn trong những ngày tới để biết thời điểm nguy cơ cao nhất.
- Kê cao, di dời tài sản, vật tư, đàn bò trước giờ nước lớn, không chờ nước vào rồi mới làm.
- Kiểm tra bờ bao, cống quanh ruộng; gia cố chỗ yếu bằng bao đất nếu có.
- Ngắt điện ở khu vực có nguy cơ ngập; không lội qua chỗ nước chảy xiết, không cho trẻ em ra chơi gần nước.
- Giữ liên lạc với hàng xóm và trưởng ấp, làm theo hướng dẫn sơ tán nếu có.
Sau khi nước rút
Nước rút để lại bùn, rác và mầm bệnh. Việc đầu tiên là dọn bùn khỏi nhà, sân, rửa sạch nền, phơi khô đồ đạc. Chưa nên cắm điện thiết bị đã bị ngập cho tới khi được kiểm tra, vì nguy cơ chập cháy, giật điện.
Giếng khoan, giếng đào bị nước ngập tràn vào cần được xử lý trước khi dùng lại cho ăn uống. Nếu không chắc, nên dùng nước đóng chai hoặc nước máy trong vài ngày, hỏi trạm y tế hoặc chính quyền xã về cách khử trùng giếng. Đồ ăn bị ngâm nước nên bỏ.
Ruộng vườn sau ngập cần được tháo hết nước đọng, xới nhẹ đất để rễ được thở, theo dõi bệnh do nấm trên cây. Chuồng bò cần được dọn và khử trùng. Ghi lại mức nước cao nhất của đợt ngập bằng một vạch trên tường hay cột: đó là thông tin quý cho lần chuẩn bị sau và cho người sẽ ở nơi này sau bạn.
Đi lại trên đường ngập
Ngập cục bộ thường kéo theo chuyện đi lại khó khăn hơn là thiệt hại trong nhà. Đường liên ấp, đường ra ruộng ở chỗ trũng có thể chìm dưới nước vài tấc sau trận mưa lớn hay vào giờ nước lớn. Mặt đường ngập che mất ổ gà, mép đường, miệng cống, nên người quen đường cũng có thể sụp bánh xe.
Một vài nguyên tắc đơn giản: không chạy xe máy qua đoạn nước chảy xiết hay không nhìn thấy mép đường; chạy chậm, đều ga ở số thấp nếu buộc phải qua đoạn ngập nông; tránh đi sát lề vì đó là chỗ có rãnh, có cống. Xe tải chạy qua đường ngập tạo sóng có thể làm xe máy loạng choạng, nên dừng lại nhường khi thấy xe lớn tới.
Với học sinh đi học, người đi làm ca sớm, nên tính sẵn một đường vòng cao hơn cho những ngày ngập. Thông tin đường nào đang ngập thường lan nhanh nhất qua nhóm tin nhắn của ấp, của xóm trọ; nên hỏi trước khi đi thay vì tới nơi rồi mới quay đầu.
Nước ngập và sức khoẻ
Nước ngập ở vùng nông thôn ven đô có thể lẫn nước thải chuồng trại, hầm vệ sinh, rác và hoá chất từ ruộng, từ xưởng. Lội nước lâu, nhất là khi có vết xước ở chân tay, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng da và một số bệnh lây qua nước. Sau khi lội, nên rửa sạch bằng nước sạch và xà phòng, lau khô kẽ chân.
Sau ngập, muỗi thường tăng vì còn nhiều chỗ đọng nước quanh nhà, trong chậu, lốp xe cũ, vỏ dừa. Dọn những vật chứa nước đọng trong vài ngày sau khi nước rút là việc nhỏ nhưng có ích. Nếu có người sốt cao, đau đầu, đau người kéo dài sau đợt ngập, nên đến cơ sở y tế gần nhất để được khám, không tự mua thuốc uống.
Người già, trẻ nhỏ và người có bệnh nền là những người nên tránh lội nước nhất. Việc dọn dẹp sau ngập nên để người khoẻ làm, có ủng, găng tay, và nghỉ tay rửa sạch trước khi ăn uống.
Ngập và chuyện đô thị hoá của xã
Phú Hòa Đông đang chuyển dần từ xã thuần nông sang nơi có xưởng, kho, nhà trọ xen giữa ruộng vườn. Mỗi lần san lấp một khu ruộng làm nền xưởng, đất mất đi một phần chỗ chứa nước mưa tự nhiên. Nếu không có hệ thống thoát nước đi kèm, nước sẽ dồn sang đất còn trống chung quanh, thường là ruộng và nhà của người khác.
Vì vậy, người chuẩn bị xây nhà, làm xưởng trên đất từng là ruộng nên hỏi kỹ về cao độ nền và hướng thoát nước, tránh chắn ngang mương chung. Đây vừa là chuyện giữ quan hệ xóm giềng, vừa là chuyện tuân thủ quy định xây dựng. Chi tiết thủ tục thuộc mục hành chính của trang; ở góc đất đai, chỉ cần nhớ rằng nước luôn tìm chỗ thấp, và chỗ thấp đó có thể là nhà hàng xóm.
Về lâu dài, chuyện chống ngập của một xã ven đô không thể chỉ trông vào từng hộ tự kê cao nhà. Nó cần quy hoạch thoát nước chung, giữ lại những con mương, ao, vùng trũng làm chỗ chứa nước, và sự đồng thuận của cả xóm khi có công trình mới mọc lên.
Câu hỏi thường gặp
Phú Hòa Đông có hay bị ngập không?
Phần lớn xã không ngập thường xuyên, nhưng có ngập cục bộ sau mưa lớn ở chỗ trũng, đường thoát kém, và có thể ngập ven sông khi triều cường cao hoặc hồ Dầu Tiếng xả nước. Mức độ khác nhau theo từng khu, nên hỏi hàng xóm lâu năm.
Làm sao biết hồ Dầu Tiếng sắp xả nước?
Đơn vị vận hành hồ và chính quyền địa phương thường thông báo trước khi xả, qua báo chí, loa phát thanh và các kênh của xã, ấp. Người có đất ven sông nên theo dõi tin tức vào cuối mùa mưa, giai đoạn hồ thường đầy nước.
Ngập do triều cường khác ngập do mưa thế nào?
Ngập do mưa xuất hiện nhanh sau trận mưa và rút khi đường thoát thông. Ngập do triều theo nhịp con nước, lên vào giờ nước lớn rồi rút khi nước ròng, lặp lại nhiều ngày. Hai kiểu trùng nhau thì nước thoát chậm và ngập lâu hơn.
Vì sao nhà trước đây không ngập mà nay lại ngập?
Thường do đất xung quanh được san nền cao hơn, lối thoát nước cũ bị lấp hoặc cống băng đường quá nhỏ. Nước mưa phải tìm đường khác và dồn về chỗ thấp. Phản ánh với trưởng ấp, UBND xã để được xem xét khơi thông.
Giếng bị ngập nước có dùng lại được ngay không?
Không nên dùng ngay cho ăn uống. Nước ngập có thể mang vi khuẩn, phân, hoá chất vào giếng. Nên dùng nước đóng chai hoặc nước máy tạm thời và hỏi trạm y tế hay chính quyền xã về cách khử trùng giếng đúng cách.
Có cần mua bảo hiểm cho nhà xưởng ở vùng trũng không?
Tuỳ giá trị tài sản và mức rủi ro, nhiều chủ xưởng cân nhắc bảo hiểm tài sản có điều khoản thiên tai, ngập lụt. Đọc kỹ điều khoản loại trừ trước khi mua, vì không phải gói bảo hiểm nào cũng chi trả cho thiệt hại do nước ngập.