Dù cách cửa biển hàng chục cây số đường sông, sông Sài Gòn đoạn qua Phú Hòa Đông vẫn lên xuống mỗi ngày theo thuỷ triều. Người ven sông gọi lúc nước dâng là nước lớn, lúc nước rút là nước ròng. Con nước ở đây có ba nhịp chồng lên nhau: nhịp trong ngày, nhịp theo tuần trăng và nhịp theo mùa trong năm, cộng thêm ảnh hưởng của mưa và việc vận hành hồ Dầu Tiếng ở thượng nguồn.
Hiểu con nước không chỉ là chuyện của người đánh cá. Người trồng rau sát bờ cần biết lúc nào mở cống lấy nước, lúc nào đóng; người nuôi bò có chuồng gần sông cần biết tháng nào phải kê cao máng ăn; người đi xuồng, câu cá cần biết giờ nước để không bị kẹt bãi bùn. Bài này giải thích cơ chế bằng lời thường và chỉ cách tự theo dõi, không đưa ra giờ triều cụ thể vì giờ thay đổi từng ngày.
Vì sao xa biển vẫn có thuỷ triều
Thuỷ triều sinh ra từ ngoài biển, do lực hút của mặt trăng và mặt trời. Sóng triều từ Biển Đông đi vào các cửa sông phía nam thành phố như Soài Rạp, Lòng Tàu, rồi lan ngược lên theo sông Nhà Bè, sông Sài Gòn. Vùng đồng bằng thấp, lòng sông sâu và ít dốc khiến sóng triều lên được rất xa vào đất liền.
Càng lên thượng nguồn, biên độ triều càng nhỏ dần và giờ nước lớn càng trễ hơn so với cửa biển, vì sóng cần thời gian để truyền đi và bị ma sát làm yếu đi. Ở đoạn trung lưu như Phú Hòa Đông, nước vẫn lên xuống rõ rệt, nhưng mức chênh giữa lúc cao nhất và thấp nhất trong ngày thường nhỏ hơn so với vùng Nhà Bè, Cần Giờ.
Một điều người mới hay nhầm: thuỷ triều ở đây không có nghĩa là nước mặn. Thứ được đẩy lên là mực nước, còn bản thân nước tại chỗ vẫn chủ yếu là nước ngọt từ thượng nguồn. Nước dâng giống như một lực ép từ phía dưới khiến dòng nước ngọt bị dồn lại, chảy chậm hoặc chảy ngược trong vài giờ.
Nhịp trong ngày: hai lần lên, hai lần xuống
Vùng sông nước TP Hồ Chí Minh chịu chế độ bán nhật triều không đều. Trong khoảng một ngày rưỡi giờ trăng, tức chừng hơn 24 giờ, nước lên hai lần và xuống hai lần, nhưng hai đỉnh không cao bằng nhau, hai chân không thấp bằng nhau. Người ven sông vì thế hay nói có con nước lớn và con nước nhỏ trong cùng một ngày.
Giờ nước lớn mỗi hôm trễ hơn hôm trước chừng gần một tiếng. Nếu hôm nay nước đứng đỉnh lúc trưa thì mấy hôm sau đỉnh sẽ dời sang đầu giờ chiều, rồi chiều muộn. Đó là lý do người làm nghề trên sông không nhớ giờ cố định mà nhớ theo ngày âm lịch, vì nhịp triều bám theo mặt trăng.
Giữa lúc lên và lúc xuống có khoảng nước đứng, mặt sông như phẳng lặng, dòng chảy gần như ngừng. Khoảng này người giăng lưới, thả câu hay chọn để làm việc vì nước êm. Nhưng ngay sau đó dòng nước đổi chiều, có thể chảy khá mạnh, nên người chèo xuồng nhỏ cần tính trước để không bị cuốn.
Nhịp theo tuần trăng: nước rong và nước kém
Quanh ngày rằm và mùng một âm lịch, mặt trăng và mặt trời thẳng hàng với trái đất, lực hút cộng lại khiến triều lên cao và xuống thấp hơn bình thường. Người Nam Bộ gọi đó là nước rong. Quanh mùng tám và hai mươi ba âm lịch, lực hút hai phía bù trừ nhau, nước lên không cao, xuống không thấp, gọi là nước kém.
Với người làm ruộng sát sông, nước rong là lúc dễ lấy nước vào mương nhất nhưng cũng là lúc bờ bao, cống bọng chịu áp lực lớn nhất. Nước kém thì ngược lại, mương trong ruộng có khi không nhận được nước sông, phải chờ hoặc dùng máy bơm. Nhiều người lớn tuổi trong xã vẫn sắp xếp việc ruộng theo lịch âm vì lý do này.
Đỉnh nước rong không rơi đúng ngày rằm mà thường trễ một hai ngày, do thời gian sóng triều lan từ biển lên. Vì vậy, nếu thấy nước cao nhất vào ngày mười sáu, mười bảy âm lịch thì đó là bình thường, không phải bất thường của dòng sông.
Nhịp theo năm: triều cường cuối năm
Trong năm, mực nước sông Sài Gòn thường lên cao nhất vào khoảng cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, tức các tháng cuối năm dương lịch, trùng với dịp người Nam Bộ quen gọi là mùa nước lớn hay triều cường tháng chín, tháng mười âm lịch. Lúc này thuỷ triều thiên văn đang ở mức cao trong năm, gió mùa thổi từ biển vào làm nước dồn lên, cộng thêm lượng nước từ thượng nguồn sau mùa mưa.
Nếu đúng thời điểm đó hồ Dầu Tiếng phải xả nước để đảm bảo an toàn công trình, nước từ trên dồn xuống gặp triều cường từ dưới đẩy lên, những ruộng vườn và nhà thấp ven sông ở Củ Chi cũ có thể bị ngập. Không phải năm nào cũng xảy ra, nhưng đã đủ nhiều lần để người ven sông nhớ và đề phòng.
Ngược lại, giữa mùa khô, nước thượng nguồn ít, mực nước sông thấp hơn, bãi bùn lộ ra rộng hơn lúc nước ròng. Đây là lúc dễ thấy những đoạn bờ bị khoét chân, những cọc tre cắm bờ đã mục, và là thời điểm hợp lý để gia cố bờ, sửa cống trước mùa mưa.
Cũng nên biết rằng nhịp năm không lặp lại y hệt. Có năm mùa mưa kéo dài, nước thượng nguồn nhiều, triều cường đến sớm; có năm mưa ít, nước sông thấp suốt mùa khô. Người ven sông vì thế không dựa vào trí nhớ của một năm mà so nhiều năm, và luôn chừa một khoảng an toàn khi kê cao đồ đạc, đắp bờ. Mức nước cao nhất năm trước chưa chắc là mức cao nhất năm sau, nhất là khi đất xung quanh đang bị san lấp, nước có ít chỗ tràn hơn.
Con nước trong việc ruộng vườn ven sông
Không phải ruộng nào trong xã cũng chịu ảnh hưởng triều; chỉ những thửa gần sông, có mương thông ra sông mới thấy rõ. Với những thửa ấy, việc theo con nước có thể tóm gọn như bảng dưới.
| Lúc nào | Chuyện thường xảy ra | Người làm ruộng hay làm gì |
|---|---|---|
| Nước lớn ngày nước rong | Mương đầy, nước sông có thể tràn qua bờ thấp | Mở cống lấy nước khi cần, canh bờ bao, đóng cống trước đỉnh triều nếu ruộng đã đủ nước |
| Nước ròng | Mương rút cạn, bãi bùn lộ | Tháo nước úng ra sông sau mưa lớn, kiểm tra chân bờ và cửa cống |
| Nước kém | Nước sông lên ít, khó lấy vào mương | Dùng máy bơm hoặc chờ con nước sau, chuyển sang nước kênh, giếng nếu có |
| Cuối mùa mưa, triều cường | Nước có thể vượt bờ, kéo dài vài ngày | Kê cao vật tư, chuồng trại, thu hoạch sớm rau sát bờ, gia cố chỗ bờ yếu |
| Giữa mùa khô | Mực nước thấp, bờ lộ chân | Sửa cống, đắp bờ, dọn mương trước mùa mưa |
Bảng này mô tả nguyên lý chung. Mỗi khu ruộng có độ cao, độ xa sông và hệ thống cống khác nhau, nên cách làm cụ thể vẫn phải dựa trên kinh nghiệm tại chỗ và hướng dẫn của tổ thuỷ lợi, hợp tác xã nếu có.
Con nước với người đi sông và người câu cá
Một số hộ trong xã vẫn giữ xuồng nhỏ để giăng lưới, đặt lờ, thả câu ven sông, chủ yếu kiếm thêm bữa ăn hơn là sống bằng nghề. Với họ, con nước quyết định gần như mọi thứ: lúc nước bắt đầu lên thì cá theo dòng vào gần bờ, vào mương kiếm mồi; lúc nước ròng thì cá rút ra lòng sông. Người ta đặt lờ ở cửa mương đúng chiều nước chảy, và thu lờ trước khi nước đổi chiều.
Xuồng nhỏ đi sông cần tính con nước để đi xuôi dòng cả lượt đi lẫn lượt về. Đi ngược dòng lúc nước ròng mạnh tốn sức, lại dễ bị dạt vào bờ. Neo xuồng ở bãi bùn mà quên giờ nước ròng thì có khi phải chờ vài tiếng mới đẩy ra được. Những chuyện này nghe nhỏ nhưng là bài học đầu tiên của người mới tập ra sông.
Với an toàn, con nước còn quan trọng hơn. Lúc nước đổi chiều, dòng chảy gần bờ có thể tạo xoáy nhỏ, nhất là quanh chân cầu, cọc bến, gốc cây ngã. Bãi bùn lộ ra lúc nước ròng nhìn chắc nhưng có chỗ lún sâu tới gối, trẻ em xuống chơi rất dễ bị kẹt rồi nước lên lại. Người lớn trong nhà nên dặn trẻ không xuống bãi sông khi không có người lớn đi cùng.
Sà lan và tàu chở hàng trên sông cũng chạy theo con nước, chọn lúc nước lớn để qua những đoạn cạn. Khi sà lan chạy ngang, sóng đánh vào bờ có thể làm lật xuồng nhỏ đang neo hoặc đang giăng lưới sát bờ. Giữ khoảng cách và quay mũi xuồng đón sóng là kinh nghiệm thông thường của người đi sông.
Tự theo dõi con nước thế nào
Cách đơn giản nhất là đánh dấu mực nước trên một cây cọc cố định ở bến, rồi ghi lại giờ và mức nước cao nhất trong vài tuần cùng với ngày âm lịch. Sau một hai tháng, bạn sẽ thấy rõ quy luật dời giờ hằng ngày và quy luật nước rong, nước kém của chính đoạn sông nhà mình. Cách này rẻ và đúng với vị trí cụ thể hơn mọi bảng tính.
Cơ quan khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ thường phát hành dự báo thuỷ triều, cảnh báo triều cường cho các trạm đo trên sông Sài Gòn và sông Đồng Nai. Thông tin cảnh báo cũng hay được chính quyền địa phương thông báo khi có triều cường lớn hoặc khi hồ Dầu Tiếng chuẩn bị xả. Các trạm đo có thể không nằm đúng đoạn sông qua xã, nên dùng như chỉ dẫn xu hướng, kết hợp với quan sát tại chỗ. Khi bản tin nói mực nước tại một trạm vượt mức báo động, hiểu đó là tín hiệu để kiểm tra bờ, cống nhà mình chứ không phải con số áp nguyên cho ruộng mình.
Ngoài ra, nên để ý mưa. Một trận mưa lớn kéo dài trùng lúc nước lớn thì nước trong ruộng, ngoài đường không thoát kịp, dễ gây ngập cục bộ dù triều không quá cao. Người có kinh nghiệm thường nhìn cả ba thứ: lịch âm, trời mưa và tin về hồ xả, rồi mới quyết định đóng mở cống hay thu hoạch sớm.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi ngày sông Sài Gòn ở Phú Hòa Đông lên xuống mấy lần?
Thông thường nước lên hai lần và xuống hai lần trong khoảng hơn 24 giờ, theo chế độ bán nhật triều không đều. Hai lần nước lớn trong ngày thường không cao bằng nhau, và giờ nước lớn mỗi hôm trễ hơn hôm trước gần một tiếng.
Nước rong là ngày nào trong tháng?
Nước rong rơi vào quanh ngày rằm và mùng một âm lịch, thường đạt cao nhất trễ một hai ngày sau đó. Nước kém rơi vào quanh mùng tám và hai mươi ba âm lịch, khi nước lên không cao và xuống không thấp.
Tháng nào nước sông Sài Gòn lên cao nhất trong năm?
Thường là các tháng cuối năm dương lịch, giai đoạn cuối mùa mưa, khi triều thiên văn cao, gió mùa đẩy nước từ biển vào và nước thượng nguồn còn nhiều. Nếu hồ Dầu Tiếng xả nước cùng lúc, mực nước có thể cao bất thường ở vùng Củ Chi cũ.
Giờ nước lớn ở Phú Hòa Đông có giống ở trung tâm thành phố không?
Không hoàn toàn giống. Sóng triều cần thời gian lan từ cửa biển lên, nên càng lên thượng nguồn giờ nước lớn càng trễ và biên độ càng nhỏ. Dự báo ở trạm khác chỉ nên dùng để biết xu hướng, rồi đối chiếu với quan sát tại bến.
Có cần lịch âm để theo dõi con nước không?
Rất nên có. Nhịp nước rong, nước kém và giờ dời hằng ngày bám theo mặt trăng, nên ghi mực nước kèm ngày âm lịch giúp bạn nhận ra quy luật của đoạn sông nhà mình nhanh hơn nhiều so với chỉ ghi ngày dương lịch.
Thuỷ triều lên có làm nước sông ở đây bị mặn không?
Thường là không. Triều đẩy mực nước lên, còn nước tại chỗ vẫn chủ yếu là nước ngọt từ thượng nguồn. Chỉ trong những năm hạn nặng, ít nước từ trên xuống, độ mặn mới có thể lấn sâu hơn và được cơ quan chuyên môn theo dõi.