Phần lớn ruộng vườn trong xã Phú Hòa Đông không bơm nước trực tiếp từ sông Sài Gòn mà nhận nước từ hệ thống kênh thuỷ lợi lấy nguồn từ hồ Dầu Tiếng, quen gọi là kênh Đông Củ Chi cùng mạng kênh nhánh toả ra các xã của Củ Chi cũ. Nước chảy từ kênh chính xuống kênh cấp một, cấp hai, rồi vào mương nội đồng tới từng thửa ruộng, theo lịch cấp nước của đơn vị quản lý thuỷ lợi.
Bài này dành cho người làm nông trong xã, người mới thuê đất trồng rau, nuôi bò, và cả những hộ chỉ ở gần kênh mà không làm ruộng. Bài giải thích hệ thống kênh vận hành theo nguyên lý nào, nước có quanh năm hay không, ai quản lý, và những chuyện đời thường quanh con kênh như rác, lấn chiếm, an toàn cho trẻ nhỏ. Tên từng tuyến kênh nhánh, chiều dài, lưu lượng không được nêu vì bài không kiểm được số liệu cho riêng xã.
Nước từ hồ Dầu Tiếng đi về Củ Chi
Hồ Dầu Tiếng nằm trên sông Sài Gòn ở phía thượng nguồn, là hồ thuỷ lợi lớn của vùng Đông Nam Bộ. Từ hồ, nước được dẫn qua các hệ thống kênh chính để tưới cho đất Tây Ninh và vùng phía bắc TP Hồ Chí Minh. Tuyến kênh dẫn về phía Củ Chi cũ thường được gọi là kênh Đông, vì nằm ở phía đông của hệ thống.
Trước khi có hệ thống kênh này, nhiều vùng đất gò ở Củ Chi chỉ làm được một vụ nhờ nước mưa, mùa khô ruộng bỏ trống. Có nước kênh, người dân làm thêm vụ, trồng rau, hoa màu, cỏ nuôi bò quanh năm. Nhiều người lớn tuổi trong xã vẫn nhớ thời đi xách nước giếng tưới từng gốc, và coi con kênh là một thay đổi lớn của đời sống nông thôn vùng này.
Nước trong kênh là nước ngọt từ hồ, không chịu ảnh hưởng thuỷ triều như sông Sài Gòn. Điều này khiến nước kênh ổn định hơn, nhưng cũng phụ thuộc vào lượng nước trữ trong hồ. Năm nào hồ ít nước do mưa kém, lịch cấp nước có thể bị thu hẹp, ưu tiên cho những nhu cầu thiết yếu. Ngược lại, năm mưa nhiều, hồ đầy, nước kênh dồi dào hơn nhưng hồ cũng có thể phải xả bớt xuống sông, kéo theo chuyện nước sông dâng ở các xã ven bờ.
Các cấp kênh: từ kênh chính tới mương ruộng
Kênh chính. Là tuyến lớn dẫn nước từ hồ về vùng tưới, thường có bờ kè, mặt cắt rộng, đi kèm đường bờ kênh mà nhiều nơi đã trở thành đường giao thông của dân. Kênh chính do đơn vị quản lý thuỷ lợi cấp thành phố vận hành.
Kênh cấp một, cấp hai. Từ kênh chính, nước được chia qua các cống điều tiết xuống kênh nhánh nhỏ hơn, chạy vào từng vùng ruộng. Ở xã, người dân thường gọi các tuyến này theo tên ấp, tên đường hay đơn giản là kênh số mấy. Tên gọi dân gian có thể khác tên trên hồ sơ quản lý.
Mương nội đồng. Là những con mương đất hoặc mương xây nhỏ dẫn nước từ kênh nhánh vào từng cánh đồng, từng thửa ruộng. Mương nội đồng thường do người dân, tổ hợp tác dùng nước hay hợp tác xã nông nghiệp cùng nạo vét, giữ gìn.
Cống, bọng, phai. Là các điểm đóng mở để điều tiết nước. Cống lớn trên kênh chính và kênh nhánh do đơn vị quản lý vận hành; cống nhỏ vào ruộng thì người dân đóng mở theo nhu cầu, theo thoả thuận trong tổ dùng nước. Tự ý phá, chặn cống làm ảnh hưởng tới cả cánh đồng phía sau.
Kênh tiêu. Bên cạnh kênh tưới, còn có những tuyến mương, rạch làm nhiệm vụ tiêu nước thừa ra sông khi mưa lớn. Ở vùng ven sông Sài Gòn, kênh tiêu và cống ra sông quan trọng không kém kênh tưới, vì quyết định ruộng có bị úng sau mưa hay không.
Lịch cấp nước và mùa khô
Nước trong hệ thống kênh không chảy liên tục như nước máy. Đơn vị quản lý thường lập kế hoạch cấp nước theo mùa vụ, có đợt mở nước, có đợt ngưng để nạo vét, sửa chữa. Mùa khô là lúc nhu cầu tưới cao nhất, đồng thời cũng là lúc phải tính toán kỹ lượng nước trong hồ.
Ở cuối kênh nhánh, nước thường về chậm và yếu hơn đầu kênh. Hộ ở cuối tuyến đôi khi phải chờ tới lượt, hoặc dùng máy bơm hút từ mương lên. Tranh chấp nước giữa đầu kênh và cuối kênh là chuyện xưa nay ở nhiều vùng thuỷ lợi; giải quyết bằng thoả thuận trong tổ dùng nước và lịch luân phiên rõ ràng thường hiệu quả hơn mạnh ai nấy chặn.
Người mới thuê đất làm nông ở xã nên hỏi ngay từ đầu: thửa đất có mương nhận nước kênh không, nước về mấy ngày một lần vào mùa khô, có tổ dùng nước nào đang quản lý không, phí dịch vụ thuỷ lợi tính thế nào. Biết trước những điều này giúp chọn cây trồng phù hợp, tránh trồng rau ăn lá cần tưới hằng ngày ở chỗ nước kênh thất thường mà không có giếng dự phòng.
Nhiều hộ trong xã kết hợp hai nguồn: dùng nước kênh khi có, chuyển sang giếng khoan những ngày kênh ngưng. Cách này chủ động nhưng tốn điện bơm, và nếu khai thác giếng quá nhiều trong mùa khô, mực nước ngầm có thể hạ thấp. Vì thế, tận dụng tối đa đợt nước kênh, như tưới đẫm và trữ nước vào ao, bồn khi kênh có nước, là cách người làm nông lâu năm vẫn làm để bớt phụ thuộc vào giếng. Ao trữ nhỏ trong vườn còn giúp có nước tưới khẩn cấp khi nắng nóng kéo dài bất thường.
Ai quản lý con kênh
Hệ thống kênh thuỷ lợi lớn ở TP Hồ Chí Minh do đơn vị quản lý khai thác thuỷ lợi của thành phố vận hành, dưới sự quản lý nhà nước của ngành nông nghiệp. Hành lang bảo vệ kênh, việc cấp phép xây dựng, xả nước vào kênh đều có quy định. Ở cấp cơ sở, chính quyền xã phối hợp xử lý vi phạm, tiếp nhận phản ánh của người dân.
Từ 7/2025, khi bỏ cấp huyện, nhiều việc trước đây đi qua phòng ban của huyện Củ Chi nay được tổ chức lại. Người dân có thắc mắc về kênh, cống, mương trong xã có thể bắt đầu từ UBND xã Phú Hòa Đông, nơi sẽ hướng dẫn tiếp tới đơn vị phụ trách nếu vượt thẩm quyền. Bài không nêu số điện thoại hay địa chỉ cụ thể vì những thông tin này có thể thay đổi sau sắp xếp.
Mương nội đồng thì gần với người dân hơn: thường do hợp tác xã, tổ dùng nước hay chính các hộ ven mương cùng chăm sóc. Mỗi mùa khô, việc nạo vét, phát cỏ, khơi thông cửa cống thường được tổ chức theo xóm. Người mới về nên tham gia, vừa giữ quyền lợi nước tưới của mình, vừa làm quen với hàng xóm.
Rác, lấn chiếm và nước thải trên kênh
Kênh chạy ngang khu dân cư thường gặp ba vấn đề. Thứ nhất là rác: túi nhựa, chai lọ, xác động vật trôi theo dòng, mắc ở cửa cống, làm tắc dòng chảy và bốc mùi vào mùa nắng. Thứ hai là lấn chiếm: dựng quán, chuồng trại, đổ đất mở rộng sân lấn ra bờ kênh. Thứ ba là nước thải: nước sinh hoạt, nước rửa chuồng bò xả thẳng xuống kênh.
Nước thải chăn nuôi là chuyện đáng chú ý ở một xã có truyền thống nuôi bò. Phân và nước rửa chuồng chưa xử lý xả vào kênh làm nước giàu chất hữu cơ, rong rêu phát triển, nước có mùi, ảnh hưởng tới các thửa ruộng phía dưới và cả dòng sông mà kênh tiêu đổ ra. Nhiều hộ đã làm hầm biogas, hố ủ phân hay bán phân cho người trồng trọt; đây là hướng vừa sạch vừa có lợi.
Lấn chiếm bờ kênh không chỉ làm hẹp dòng chảy mà còn cản trở việc nạo vét, sửa chữa. Khi đơn vị quản lý cần đưa máy móc vào, công trình xây lấn có thể bị yêu cầu tháo dỡ. Trước khi xây bất cứ thứ gì gần bờ kênh, nên hỏi rõ phạm vi hành lang bảo vệ tại UBND xã.
An toàn quanh con kênh
Kênh thuỷ lợi trông hiền hơn sông nhưng không an toàn cho trẻ nhỏ. Bờ kênh xây thường dốc và trơn rêu, lòng kênh có chỗ sâu, lúc mở nước dòng chảy mạnh hơn nhiều so với lúc nước đứng. Mỗi mùa hè, ở nhiều địa phương có kênh thuỷ lợi đều có những vụ trẻ em đuối nước vì ra kênh tắm, chơi đùa không có người lớn.
Người lớn trong nhà nên dạy trẻ biết bơi, nhưng biết bơi chưa đủ: cần dặn không ra kênh một mình, không lội qua kênh lúc đang mở nước, không trèo lên cống. Ở những đoạn kênh gần trường học hay khu dân cư đông, cộng đồng có thể đề xuất với chính quyền làm rào chắn, cắm biển cảnh báo.
Với người lớn, đường bờ kênh thường hẹp, không có lan can, ban đêm thiếu đèn. Đi xe máy trên bờ kênh lúc trời tối, trời mưa rất dễ trượt xuống kênh. Nếu phải đi, nên giảm tốc, bật đèn và tránh đi khi đã uống rượu bia sau đám tiệc, một chuyện không hiếm ở vùng quê.
Con kênh trong một xã đang đô thị hoá
Khi ruộng dần chuyển sang nhà ở, xưởng, kho, vai trò của một số tuyến kênh thay đổi. Kênh tưới ít người lấy nước hơn, nhưng lại thành đường thoát nước mưa cho khu dân cư mới. Nếu thiết kế thoát nước của khu mới không tính tới con kênh, mưa lớn có thể làm kênh quá tải, nước tràn ngược vào ruộng còn lại.
Có ý kiến muốn lấp bớt kênh nhỏ không còn dùng để lấy đất làm đường, làm nền. Việc này cần cân nhắc kỹ, vì một con mương tưới có thể vẫn đang làm nhiệm vụ tiêu nước mà ít ai để ý, cho tới khi lấp đi và cả xóm bị ngập. Quyết định lấp hay giữ kênh thuộc về cơ quan có thẩm quyền, sau khi đánh giá thuỷ lợi và thoát nước.
Với người dân, cách nhìn hợp lý là coi con kênh như một tài sản chung của xóm: giữ sạch, giữ thông, giữ hành lang. Dù gia đình mình không còn làm ruộng, con kênh vẫn quyết định mùa mưa nhà mình có bị ngập hay không, và mùa khô cây trong vườn có còn xanh hay không.
Câu hỏi thường gặp
Ruộng ở Phú Hòa Đông lấy nước từ sông Sài Gòn hay từ kênh?
Phần lớn ruộng vườn nhận nước từ hệ thống kênh thuỷ lợi lấy nguồn hồ Dầu Tiếng, cùng với giếng khoan. Chỉ một số thửa sát bờ sông, có mương thông ra sông, mới tận dụng con nước sông Sài Gòn để lấy và tháo nước.
Nước kênh có quanh năm không?
Không liên tục. Đơn vị quản lý thuỷ lợi cấp nước theo kế hoạch mùa vụ, có đợt mở nước và đợt ngưng để nạo vét, sửa chữa. Năm hồ Dầu Tiếng ít nước thì lịch cấp có thể bị thu hẹp, nên nhiều hộ giữ thêm giếng dự phòng.
Muốn hỏi về kênh, cống trong xã thì hỏi ai?
Có thể bắt đầu từ UBND xã Phú Hòa Đông, nơi hướng dẫn tiếp tới đơn vị quản lý thuỷ lợi của thành phố nếu việc vượt thẩm quyền. Với mương nội đồng, trưởng ấp, hợp tác xã hay tổ dùng nước thường nắm rõ hơn.
Có được xả nước rửa chuồng bò xuống kênh không?
Không nên và có thể vi phạm quy định về bảo vệ công trình thuỷ lợi, môi trường. Nước thải chăn nuôi làm bẩn nước tưới phía dưới và dòng sông. Làm hầm biogas, hố ủ phân hay bán phân cho người trồng trọt là cách xử lý phù hợp hơn.
Xây nhà gần kênh thì cần chú ý gì?
Cần hỏi rõ phạm vi hành lang bảo vệ kênh tại UBND xã trước khi xây, vì công trình lấn hành lang có thể bị yêu cầu tháo dỡ. Nên chừa lối thoát nước mưa, không đổ đất xuống bờ kênh và tính tới an toàn cho trẻ nhỏ trong nhà.
Vì sao cuối kênh nước về chậm hơn đầu kênh?
Nước chảy từ đầu tuyến xuống, các thửa ruộng phía trên lấy trước nên cuối tuyến nhận ít và chậm hơn. Lịch luân phiên rõ ràng trong tổ dùng nước và việc không tự ý chặn cống giúp chia nước công bằng hơn giữa các hộ.