Nuôi con nhỏ ở Phú Hòa Đông có những thứ mà cha mẹ nội thành mơ ước: sân rộng để chạy, cây để trèo, con bò, con gà để nhìn, ông bà sống cùng. Nhưng xã ven sông này cũng có những nguy hiểm riêng mà nhà phố không có, đứng đầu là nước: kênh, mương, ao, lu và chính sông Sài Gòn.
Bài này dành cho cha mẹ có con dưới mười tuổi đang sống trong xã Phú Hòa Đông mới, gồm Phú Hòa Đông, Tân Thạnh Đông và Tân Thạnh Tây cũ, cả gia đình nhà vườn lẫn gia đình công nhân ở trọ. Nội dung xoay quanh an toàn trong nhà và quanh nhà, chuyện trẻ với vật nuôi, chăm con khi cha mẹ làm ca, và cách tận dụng môi trường làng quê cho con lớn lên khoẻ mạnh. Việc học hành và trường lớp có ở bài riêng.
Lợi thế của trẻ lớn lên ở xã
Trẻ ở Phú Hòa Đông được vận động nhiều hơn một cách tự nhiên. Sân đất, lối đi trong vườn, bờ ruộng là chỗ để chạy, nhảy, đạp xe, chơi trò chơi dân gian với anh chị em họ và trẻ hàng xóm. Trẻ nhìn thấy cây ra hoa kết trái, thấy bò mẹ đẻ bê con, biết rau từ đâu ra trước khi lên mâm. Những trải nghiệm đó giúp các em khoẻ, ít phụ thuộc vào màn hình và hiểu thế giới xung quanh bằng tay chân chứ không chỉ qua video.
Nhiều gia đình trong xã sống ba thế hệ. Ông bà ở nhà trông cháu, kể chuyện ngày xưa, dạy cháu nhặt rau, cho gà ăn. Đây là chỗ dựa lớn cho cha mẹ trẻ đi làm xa, và cũng là cách trẻ học được sự kính trọng người lớn, tình thân gia đình. Hàng xóm quen nhau từ lâu, trẻ đi đâu trong xóm cũng có người biết mặt.
Tuy vậy, chính sự tự do đó cũng khiến người lớn dễ chủ quan. Ở phố, trẻ ra khỏi nhà là ra đường lớn nên cha mẹ luôn canh. Ở xã, cảm giác an toàn khiến người lớn để trẻ chơi một mình trong vườn, ngoài sân, trong khi chỉ cách vài chục bước là một con mương hay một cái ao. Hiểu rõ những điểm nguy hiểm để rào chắn và dạy con là việc của cha mẹ, không thể giao hết cho may mắn.
Nước là nguy hiểm số một
Đuối nước là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ em Việt Nam, và vùng nông thôn nhiều sông kênh như Phú Hòa Đông là nơi nguy cơ cao. Trẻ nhỏ có thể chết đuối trong lượng nước rất ít: một cái lu, xô nước, hố nước mưa, máng nước của bò. Trẻ đuối nước thường không kêu la, không vùng vẫy như người ta tưởng, mà chìm lặng lẽ chỉ trong vài phút.
Những việc phải làm ngay trong nhà và quanh nhà: đậy kín lu, khạp, bể chứa bằng nắp nặng trẻ không tự mở được; úp ngược xô, chậu khi không dùng; rào ao, mương sát nhà bằng hàng rào chắc trẻ không chui lọt; lấp giếng bỏ hoang; khoá cổng ra phía bờ kênh, bờ sông. Nhà nuôi bò cần để ý máng nước và hố chứa nước thải chuồng, vì trẻ hay theo người lớn ra chuồng.
Với trẻ lớn hơn, dạy bơi và dạy an toàn nước là cách bảo vệ lâu dài. Trẻ cần biết không bao giờ xuống sông, kênh khi không có người lớn; không nhảy xuống cứu bạn mà phải la to gọi người lớn và ném cho bạn vật nổi như can nhựa, cây tre; biết bờ sông Sài Gòn mùa nước lớn có dòng chảy mạnh, bờ lở và bùn lún. Nhiều nơi có lớp dạy bơi cho trẻ vào mùa hè, phụ huynh có thể hỏi nhà trường hoặc xã.
Những nguy hiểm khác quanh nhà vườn
Đường tỉnh lộ và xe tải. Nhà ven tỉnh lộ phải có cổng đóng, trẻ nhỏ không được ra đường một mình. Xe tải, xe container chạy nhanh, tài xế khó thấy trẻ thấp. Ngay cả đường ấp cũng có xe chở sữa, xe máy cày, xe ba gác đi qua.
Thuốc bảo vệ thực vật và hoá chất. Nhà làm rau, làm ruộng thường có bình thuốc, phân bón, dầu máy cất trong kho. Những thứ này phải để trên cao, có khoá, không đựng sang chai nước ngọt. Trẻ uống nhầm hoá chất là tai nạn đã xảy ra ở nhiều vùng nông thôn.
Máy móc nông nghiệp và dụng cụ sắc. Máy cắt cỏ, máy băm cỏ cho bò, dao, liềm, cuốc để lung tung là nguy hiểm thật. Khi đang dùng máy băm cỏ, không cho trẻ đứng gần; xong việc thì rút điện, cất dụng cụ.
Điện ngoài vườn và chuồng. Dây điện kéo tạm, ổ cắm ngoài trời, máy bơm, đèn chuồng là những thứ trẻ tò mò. Đi dây trong ống, treo cao, dùng cầu dao chống giật và che ổ cắm.
Đốt rác, đốt đồng. Trẻ thích chơi gần đống lửa đốt rơm, đốt lá. Không để trẻ ở gần khi đốt, dập tắt hoàn toàn trước khi rời đi.
Trèo cây. Trèo cây là niềm vui của trẻ quê, nhưng cành khô, cành ướt sau mưa dễ gãy. Dạy trẻ chỉ trèo cây thấp, cành lớn, có người lớn ở gần.
Trẻ nhỏ và vật nuôi: bò, chó, gà
Ở xã nuôi bò như Phú Hòa Đông, trẻ con lớn lên cạnh bò. Bò sữa nhìn hiền lành nhưng nặng hàng trăm ký, một cú đá hay một cái hất đầu có thể gây chấn thương nặng cho trẻ. Bò mẹ mới đẻ thường hung hơn khi bảo vệ bê con. Trẻ chỉ nên xem bò từ ngoài hàng rào chuồng, không vào chuồng một mình, không đứng sau mông bò, không chạy nhảy la hét làm bò hoảng.
Chó nhà là bạn chơi của trẻ, nhưng cũng là nguồn tai nạn cắn hay gặp, nhất là chó lạ hoặc chó đang ăn, đang nuôi con. Dạy trẻ không trêu chó, không giật đồ ăn của chó, không chạy khi gặp chó lạ. Chó nhà phải tiêm phòng dại đầy đủ. Khi trẻ bị chó, mèo cắn hay cào, rửa vết thương dưới vòi nước chảy với xà phòng nhiều phút, rồi đưa đến cơ sở y tế để được tư vấn tiêm phòng dại; không chờ theo dõi con vật rồi mới quyết định.
Gà, vịt thả vườn có thể mang mầm bệnh. Sau khi chơi với vật nuôi, cho gà ăn, nhặt trứng, trẻ phải rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn. Không cho trẻ chơi trong khu chuồng đầy phân. Những thói quen vệ sinh đơn giản này giảm rất nhiều bệnh tiêu chảy, giun sán ở trẻ nông thôn.
Gửi trẻ khi cha mẹ đi ca
Nhiều cha mẹ trẻ ở xã, nhất là gia đình công nhân ở trọ, làm ca sớm, ca tối, tăng ca cuối tuần. Giờ đó trường mầm non công lập đã đóng cửa. Các lựa chọn thường gặp là gửi ông bà ở quê lên trông, nhờ hàng xóm cùng dãy trọ, gửi nhóm trẻ gia đình nhận giữ ngoài giờ, hoặc vợ chồng xếp ca lệch nhau để luôn có một người ở nhà.
Mỗi cách có cái giá. Gửi con về quê cho ông bà thì con an toàn, nhưng cha mẹ xa con, nhiều gia đình đã thấy con ngại gần mình khi đón lên lại. Xếp ca lệch thì vợ chồng ít gặp nhau, kiệt sức. Gửi nhóm trẻ gia đình thì tiện, nhưng chất lượng không đều. Không có lựa chọn hoàn hảo, chỉ có lựa chọn hợp nhất với từng nhà ở từng giai đoạn.
Nếu gửi nhóm trẻ, cha mẹ cần đến xem tận nơi, hỏi số trẻ và người trông, chỗ ngủ, chỗ ăn, đặc biệt là an toàn nước quanh nhà vì vùng này nhiều ao kênh. Cha mẹ có thể kết nối với các gia đình cùng dãy trọ hoặc cùng chỗ làm để thay phiên trông con, chia sẻ thông tin về những nơi giữ trẻ đáng tin. Đăng ký tạm trú sớm giúp con có cơ hội vào trường mầm non công lập gần nhà, nơi được quản lý và kiểm tra thường xuyên hơn.
Sức khoẻ trẻ nhỏ theo mùa
Mùa mưa là mùa trẻ hay mắc sốt xuất huyết, tay chân miệng, tiêu chảy và các bệnh hô hấp. Ngủ màn kể cả ban ngày, diệt lăng quăng quanh nhà, rửa tay thường xuyên, ăn chín uống sôi là những thói quen phòng bệnh cơ bản. Khi trẻ sốt cao, nổi bóng nước ở tay chân miệng, li bì, nôn nhiều hay khó thở, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay.
Mùa khô nắng nóng gay gắt, trẻ chơi ngoài sân dễ mất nước, say nắng. Cho trẻ uống nước thường xuyên, chơi dưới bóng cây, tránh nắng giữa trưa. Bụi từ đường đất và đường có xe tải chạy nhiều cũng ảnh hưởng hô hấp; nhà ven tỉnh lộ nên tưới sân, trồng hàng cây chắn bụi và đóng cửa phía đường vào giờ xe nhiều.
Trẻ ở nhà có nuôi bò thường được uống sữa tươi. Sữa phải được đun sôi kỹ trước khi cho trẻ uống, bảo quản lạnh và dùng trong ngày. Trẻ dưới một tuổi không nên uống sữa bò tươi thay sữa mẹ hoặc sữa công thức, cha mẹ nên hỏi nhân viên y tế về chế độ ăn phù hợp với độ tuổi. Tiêm chủng đủ và đúng lịch tại trạm y tế là cách bảo vệ con hiệu quả nhất trước nhiều bệnh truyền nhiễm.
Biến vườn nhà thành chỗ chơi và học
Không cần mua đồ chơi đắt tiền, một khoảnh vườn nhỏ có thể thành sân chơi và lớp học cho trẻ. Một luống rau riêng cho con tự gieo hạt, tưới nước, nhổ cỏ giúp trẻ kiên nhẫn và tự hào khi thấy rau lớn. Một góc cát dưới bóng cây, vài khúc gỗ đã chà nhẵn, một cái xích đu buộc chắc vào cành lớn là đủ cho trẻ chơi cả buổi chiều. Nhớ kiểm tra cành treo xích đu, dây buộc định kỳ, nhất là sau mùa mưa.
Đi dạo cùng con ra bờ ruộng lúc chiều mát, chỉ cho con xem con cò, con chuồn chuồn, cây lúa trổ bông, cách nước chảy từ kênh vào ruộng, là những bài học tự nhiên mà sách vở không thay được. Trẻ lớn hơn có thể phụ việc nhà vừa sức: cho gà ăn, nhặt trứng, tưới cây, quét sân. Những việc này dạy trách nhiệm và giúp trẻ thấy mình có ích.
Điều cần giữ là ranh giới an toàn: khu chơi của trẻ nên tách khỏi chuồng bò, kho thuốc, máy móc và nơi có nước. Khi người lớn biết rõ chỗ nào trẻ được chơi thoải mái và chỗ nào tuyệt đối không, sự tự do của trẻ ở quê mới thực sự là món quà chứ không phải nỗi lo.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có ao, mương gần nhà thì làm sao giữ an toàn cho con nhỏ?
Rào chắc ao, mương bằng hàng rào trẻ không chui lọt, khoá cổng ra phía nước, đậy kín lu, bể chứa bằng nắp nặng, úp ngược xô chậu khi không dùng. Không để trẻ nhỏ chơi một mình ngoài vườn và dạy con không lại gần nước khi không có người lớn.
Mấy tuổi nên cho con học bơi?
Trẻ có thể làm quen với nước từ sớm và học bơi khi đủ lớn để làm theo hướng dẫn, thường từ khoảng bốn, năm tuổi trở lên. Nên học ở nơi có người hướng dẫn và cứu hộ. Biết bơi giảm nguy cơ nhưng không thay được sự giám sát của người lớn.
Con bị chó nhà hàng xóm cắn nhẹ thì có cần đi khám không?
Cần. Rửa vết thương dưới vòi nước chảy với xà phòng nhiều phút rồi đưa trẻ đến cơ sở y tế để được tư vấn tiêm phòng dại, kể cả khi vết cắn nhỏ. Không tự đắp lá hay chờ theo dõi con chó rồi mới quyết định.
Cho trẻ uống sữa bò tươi vừa vắt có được không?
Không nên. Sữa vừa vắt có thể chứa vi khuẩn gây bệnh. Phải đun sôi kỹ, bảo quản lạnh và dùng trong ngày. Trẻ dưới một tuổi không nên dùng sữa bò tươi thay sữa mẹ hay sữa công thức, nên hỏi nhân viên y tế.
Cha mẹ làm ca tối thì gửi con ở đâu?
Có thể nhờ ông bà, người thân, xếp ca lệch, hoặc gửi nhóm trẻ nhận giữ ngoài giờ. Nếu gửi nhóm trẻ, nên đến xem tận nơi, hỏi số trẻ, người trông và nhất là an toàn nước, đường quanh nhà trước khi quyết định.
Trẻ chơi với bò có nguy hiểm không?
Có. Bò nặng và có thể đá, hất khi hoảng, nhất là bò mẹ mới đẻ. Trẻ chỉ nên xem bò từ ngoài hàng rào chuồng, không vào chuồng một mình, không đứng sau bò, và phải rửa tay bằng xà phòng sau khi tiếp xúc với vật nuôi.