Sạt lở bờ sông là chuyện người ven sông Sài Gòn ở vùng Củ Chi cũ đã quen nghe, có đoạn từng mất cả vạt vườn, có đoạn chính quyền phải cắm cảnh báo và di dời. Bờ sông bị ăn mòn chủ yếu vì dòng chảy khoét chân bờ ở những khúc sông cong, đất bờ là loại đất mềm dễ trôi, cộng thêm tác động của con người như khai thác cát, sóng tàu, xây dựng và chất tải sát mép bờ.
Bài này không thay được đánh giá của cơ quan chuyên môn về từng đoạn bờ cụ thể. Mục đích là giúp người sống, làm ruộng hay mở xưởng gần sông trong xã Phú Hòa Đông hiểu cơ chế, nhận ra dấu hiệu sớm và biết việc gì nên làm, việc gì nên tránh, để không vô tình làm bờ yếu thêm. Bài không nêu tên ấp hay đoạn bờ cụ thể vì tình trạng mỗi đoạn thay đổi theo năm; muốn biết khu đất mình có nằm trong vùng cảnh báo hay không, hãy hỏi trực tiếp UBND xã.
Bờ lõm, bờ lồi: dòng sông tự khoét và tự bồi
Sông Sài Gòn đoạn qua Củ Chi cũ uốn lượn khá nhiều. Ở mỗi khúc cong, dòng chảy mạnh nhất dồn về phía bờ ngoài, gọi là bờ lõm, liên tục cuốn đất ở chân bờ đi. Phía bờ trong, gọi là bờ lồi, nước chảy chậm hơn nên phù sa lắng xuống, bãi dần bồi ra. Đây là quá trình tự nhiên đã diễn ra hàng nghìn năm, làm dòng sông dịch chuyển dần trong lòng đồng bằng.
Với người ven sông, điều đó có nghĩa là không phải đoạn bờ nào cũng nguy hiểm như nhau. Nhà, vườn nằm ở bờ lõm của một khúc cong có nguy cơ cao hơn hẳn nhà ở bờ lồi, dù hai nơi chỉ cách nhau một khúc sông. Người già trong xóm thường biết rõ đoạn nào năm nào cũng mất đất, đoạn nào bãi cứ dày lên; kinh nghiệm này đáng hỏi trước khi mua đất hay xây gần bờ.
Quá trình khoét chân bờ thường âm thầm. Nước cuốn đất ở phần dưới mặt nước, trong khi phần trên bờ trông vẫn bình thường, cây cối vẫn xanh. Đến khi phần chân bị rỗng đủ sâu, cả mảng đất phía trên mất chỗ tựa và sụt xuống trong một lần, đôi khi chỉ trong một đêm. Vì vậy sạt lở hay được mô tả là bất ngờ, dù thực ra đã chuẩn bị từ lâu.
Đất bờ sông và con nước làm bờ yếu ra sao
Đất ven sông Sài Gòn ở vùng trũng chủ yếu là đất bồi, nhiều sét và bùn, khi khô thì cứng, khi ngậm nước thì mềm và nặng. Mỗi ngày nước lên xuống hai lần, đất bờ liên tục bị ngấm nước rồi rút nước. Lúc nước ròng nhanh, nước trong đất bờ chưa kịp thoát ra trong khi áp lực nước bên ngoài đã giảm, khối đất dễ trượt ra phía sông.
Đó là lý do nhiều vụ sạt lở trên sông ở Nam Bộ xảy ra vào lúc nước ròng sau đợt triều cường, hoặc sau những trận mưa lớn kéo dài. Mưa làm đất trên bờ nặng thêm, nước thấm xuống tạo thành mặt trượt, rồi khi nước sông rút thì cả mảng đất mất cân bằng. Những tháng cuối mùa mưa vì vậy là giai đoạn cần để ý bờ nhiều nhất.
Rễ cây có thể giữ đất, nhưng không phải cây nào cũng tốt. Bụi tre rễ chùm giữ lớp đất mặt khá chắc, nhưng khi chân bờ đã bị khoét, chính sức nặng của bụi tre lớn và sức gió đánh vào thân có thể kéo cả mảng bờ đổ xuống. Hình ảnh bụi tre ngã nghiêng xuống sông là dấu hiệu quen thuộc ở những đoạn bờ đang lở.
Những tác động của con người
Khai thác cát trên sông Sài Gòn, kể cả khai thác trái phép, từng nhiều lần được báo chí và chính quyền nhắc tới như một nguyên nhân làm lòng sông sâu thêm, thay đổi dòng chảy và khiến bờ mất chân. Khi lòng sông bị hút sâu ở một đoạn, bờ gần đó trở nên dốc hơn và dễ trượt hơn. Người dân thấy ghe hút cát hoạt động bất thường, nhất là ban đêm, có thể báo cho chính quyền xã.
Sóng từ sà lan, tàu chở hàng chạy nhanh đập liên tục vào bờ cũng góp phần bào mòn, nhất là ở những đoạn sông hẹp hoặc bờ không có cây che chắn. Một con sóng thì không đáng kể, nhưng hàng nghìn lượt mỗi năm thì khác. Đây là chuyện quản lý giao thông thuỷ, người dân khó tự giải quyết, nhưng có thể góp ý qua tổ dân phố, ấp.
Tác động gần nhất là từ chính người ven sông: xây nhà, xây chuồng trại, đổ đất mở rộng sân sát mép bờ; đào ao, đào mương gần chân bờ; trút phế thải xây dựng xuống bờ để lấn đất. Tất cả những việc này làm khối đất bờ nặng thêm hoặc yếu đi. Nhiều trường hợp mất đất là do muốn có thêm vài mét vườn, cuối cùng lại mất nhiều hơn thế.
Dấu hiệu sớm cần để ý
Không cần thiết bị chuyên môn, người sống gần bờ vẫn có thể nhận ra nhiều dấu hiệu cảnh báo bằng mắt thường. Nên đi dọc bờ gần nhà vài lần mỗi tháng, đặc biệt sau mưa lớn và sau đợt triều cường:
- Vết nứt chạy song song với mép bờ trên mặt đất vườn, sân, nền nhà, dù chỉ mảnh như sợi chỉ.
- Mặt đất gần bờ lún xuống thành bậc, hoặc có chỗ bỗng trũng, đọng nước khác thường.
- Cây, cột điện, hàng rào gần bờ bắt đầu nghiêng ra phía sông.
- Chân bờ lúc nước ròng lộ ra hốc rỗng, rễ cây treo lơ lửng không còn đất bám.
- Tường, nền nhà gần bờ xuất hiện vết nứt mới, cửa đóng mở bị kẹt hơn trước.
- Nước sông gần bờ đục bất thường hoặc thấy đất từng mảng trôi ra sau mỗi con nước.
Chỉ một dấu hiệu chưa chắc là sắp sạt lở, nhưng nếu vết nứt lan rộng nhanh hoặc nhiều dấu hiệu xuất hiện cùng lúc, nên báo ngay cho trưởng ấp, UBND xã và tạm đưa người, tài sản, vật nuôi ra xa mép bờ.
Nếu nhà hoặc vườn của bạn sát bờ sông
Nhiều hộ trong xã đã có nhà, có vườn sát bờ từ đời trước, không thể dời đi ngay. Trong trường hợp đó, những việc dưới đây giúp giảm rủi ro:
- Không chất thêm tải gần mép bờ: không đổ đất, không xếp vật liệu xây dựng, không dựng chuồng trại hay bồn nước lớn sát mép.
- Không đào ao, hố, mương gần chân bờ; nếu cần thoát nước thì làm rãnh dẫn nước mưa ra xa mép, tránh để nước tập trung chảy tràn qua bờ.
- Giữ lại thảm cỏ và cây bụi nhỏ ven bờ, hạn chế để bụi tre quá lớn sát mép đã bị khoét chân.
- Dời giường ngủ, chỗ trẻ chơi, chuồng bò ra phía xa sông nếu nhà có điều kiện.
- Theo dõi dấu hiệu sau mỗi đợt mưa lớn, triều cường và mỗi khi có tin hồ Dầu Tiếng xả nước.
- Khi có thông báo cảnh báo hay yêu cầu di dời tạm của chính quyền, làm theo trước rồi hỏi kỹ sau.
Việc kè bờ trên đất riêng là công trình kỹ thuật và thường phải xin phép, vì bờ sông nằm trong hành lang bảo vệ do nhà nước quản lý. Tự đóng cọc, đổ đá không đúng cách có thể đẩy dòng chảy sang làm lở đoạn bờ nhà bên cạnh.
Hành lang bảo vệ bờ sông và các vùng cảnh báo
Pháp luật về tài nguyên nước và đê điều quy định có hành lang bảo vệ nguồn nước, hành lang bảo vệ bờ sông, nơi việc xây dựng mới bị hạn chế. Chiều rộng hành lang cụ thể phụ thuộc cấp sông và quy định của thành phố tại từng thời điểm, nên bài không nêu con số. Người mua đất gần sông cần hỏi rõ phần đất nào nằm trong hành lang trước khi xuống tiền.
Những đoạn bờ có nguy cơ cao thường được chính quyền khoanh vùng cảnh báo, cắm biển, thông báo cho người dân, có khi kèm kế hoạch di dời hoặc làm kè. Danh sách vùng cảnh báo được cập nhật theo năm, vì sạt lở có thể chuyển từ đoạn này sang đoạn khác. Sau sáp nhập 7/2025, đầu mối thông tin là UBND xã Phú Hòa Đông mới.
Kè cứng bằng bê tông, đá hộc giúp giữ bờ chắc ở những đoạn xung yếu nhưng tốn kém và cần thiết kế cẩn thận. Ở nhiều nơi, người ta kết hợp thêm giải pháp mềm như trồng cây ven bờ phù hợp, giảm tốc độ tàu, cấm khai thác cát ở đoạn gần bờ, giữ bãi bồi tự nhiên. Không có giải pháp nào hiệu quả nếu mỗi hộ ven sông vẫn tiếp tục chất tải và lấn bờ.
Với người đang có đất trong vùng cảnh báo, câu hỏi thực tế thường là có được xây sửa nhà không, có được hỗ trợ khi phải dời đi không. Câu trả lời phụ thuộc quy định của thành phố và tình trạng pháp lý từng thửa đất, nên cách làm đúng là mang giấy tờ đất tới bộ phận tiếp nhận hồ sơ của xã để hỏi, xin hướng dẫn bằng văn bản nếu có thể. Tránh nghe theo lời môi giới hứa hẹn rằng đất ven sông nào cũng xây được, hay ngược lại, bán tháo vì tin đồn giải toả chưa có thông báo chính thức.
Sạt lở trong câu chuyện chung của dòng sông
Sạt lở không phải chuyện riêng của Phú Hòa Đông. Dọc sông Sài Gòn từ Củ Chi cũ xuống tới nội thành, và dọc nhiều sông khác ở Nam Bộ, các đoạn bờ lở đã được ghi nhận trong nhiều năm. Nguyên nhân sâu xa gắn với thay đổi của cả lưu vực: hồ chứa giữ phù sa ở thượng nguồn, lòng sông bị khai thác, đô thị lấn ra ven sông, mực nước biến động hơn.
Vì thế, giữ bờ là việc chung của nhiều bên. Người dân giữ phần đất của mình không chất tải, không lấn bờ; ấp, xã theo dõi, báo cáo và cảnh báo; thành phố đầu tư kè ở đoạn xung yếu và quản lý khai thác cát, giao thông thuỷ. Khi một mắt xích bỏ trống, những mắt xích khác khó bù lại.
Cuối cùng, sạt lở nhắc người ven sông rằng mép nước không phải là ranh giới đứng yên. Nhà xây trên đất ven sông nên tính tới khả năng bờ thay đổi trong vài chục năm, thay vì giả định khu đất sẽ giữ nguyên hình dạng như trên sổ.
Câu hỏi thường gặp
Bờ sông Sài Gòn ở Phú Hòa Đông có đang sạt lở không?
Dọc sông Sài Gòn qua vùng Củ Chi cũ có những đoạn từng ghi nhận sạt lở và được cảnh báo, nhưng tình trạng từng đoạn thay đổi theo năm. Muốn biết chính xác khu đất mình có nằm trong vùng cảnh báo không, hãy hỏi UBND xã Phú Hòa Đông.
Tháng nào bờ sông dễ sạt lở nhất?
Giai đoạn cuối mùa mưa và đầu mùa khô thường đáng lo nhất, khi đất bờ ngậm nhiều nước, triều cường lên cao rồi rút nhanh, có năm còn trùng lúc hồ Dầu Tiếng xả nước. Sau những trận mưa lớn kéo dài cũng cần kiểm tra bờ.
Thấy vết nứt trên đất vườn gần sông thì làm gì?
Đánh dấu và theo dõi xem vết nứt có lan rộng không, tạm thời không để người, vật nuôi, đồ nặng ở giữa vết nứt và mép bờ. Báo cho trưởng ấp và UBND xã để cán bộ đến xem, nhất là khi vết nứt chạy song song với bờ.
Có được tự kè bờ sông trước nhà không?
Kè bờ là công trình nằm trong hành lang bảo vệ bờ sông nên thường phải xin phép và có thiết kế. Kè tự phát không đúng kỹ thuật có thể đẩy dòng chảy sang làm lở đoạn bờ khác. Nên hỏi UBND xã trước khi làm bất cứ thứ gì.
Trồng tre ven bờ có chống được sạt lở không?
Tre giữ lớp đất mặt khá tốt khi bờ còn chắc, nhưng ở đoạn chân bờ đã bị khoét, bụi tre lớn có thể làm bờ nặng thêm và đổ theo. Nên kết hợp thảm cỏ, cây bụi thấp và hạn chế chất tải, thay vì chỉ trông vào một loại cây.
Mua đất gần sông Sài Gòn nên kiểm tra những gì?
Nên hỏi phần đất nào nằm trong hành lang bảo vệ bờ sông, khu vực có trong danh sách cảnh báo sạt lở không, mấy năm gần đây nước có tràn vào không. Quan sát bờ lúc nước ròng và hỏi hàng xóm lâu năm cũng giúp ích nhiều.