Sông Sài Gòn chạy dọc phía đông xã Phú Hòa Đông (TP Hồ Chí Minh), đoạn sông chảy qua đất Phú Hòa Đông cũ trước khi xuôi về phía Hòa Phú, Bình Mỹ và nội thành. Trước 7/2025, dòng sông này là ranh giới giữa huyện Củ Chi của TP Hồ Chí Minh và tỉnh Bình Dương. Từ khi Bình Dương sáp nhập vào thành phố, hai bờ sông đã cùng một đơn vị hành chính, nhưng với người dân, dòng sông vẫn là cái mốc định hướng quen thuộc nhất.
Bài này dành cho người mới về ở, người làm ruộng ven sông, người bên kia sông hay qua lại, và cả người con xã đi xa muốn hiểu lại quê mình. Nội dung đi từ chỗ dòng sông bắt nguồn, đoạn chảy qua xã trông ra sao, cho tới chuyện nước, bờ và những thay đổi mà người ven sông nhìn thấy trong vài chục năm qua. Những con số không kiểm được như chiều dài đoạn sông qua xã hay độ rộng lòng sông từng khúc, bài không nêu.
Từ thượng nguồn xuống tới vùng Củ Chi cũ
Sông Sài Gòn bắt nguồn từ vùng đồi gò phía bắc, gần biên giới Campuchia, chảy qua đất Bình Phước cũ rồi đổ vào lòng hồ Dầu Tiếng. Hồ Dầu Tiếng là công trình thuỷ lợi lớn được đưa vào khai thác từ giữa thập niên 1980, chặn dòng sông để trữ nước tưới và điều tiết. Phía dưới đập, dòng sông lại tiếp tục đi về hướng đông nam, làm ranh giữa Tây Ninh với Bình Dương cũ, rồi giữa Củ Chi với Bình Dương cũ.
Như vậy, nước chảy ngang Phú Hòa Đông đã đi qua hồ chứa. Điều đó giải thích vì sao vào mùa khô, sông ở đây vẫn có nước ngọt chảy xuống, và vì sao mỗi khi hồ xả nước lớn vào cuối mùa mưa, người ven sông Củ Chi cũ lại theo dõi tin tức. Lưu lượng trên sông không chỉ do trời mưa quyết định mà còn do cách vận hành hồ ở phía trên.
Đi xuôi tiếp, sông Sài Gòn qua vùng Thủ Dầu Một, Thuận An cũ, chảy qua các quận nội thành rồi gặp sông Đồng Nai ở phía Nhà Bè để thành sông Nhà Bè đổ ra biển. Phú Hòa Đông vì thế nằm ở khúc trung lưu của dòng sông trong địa phận thành phố: đủ xa biển để nước ngọt quanh năm trong điều kiện bình thường, nhưng vẫn đủ gần để thuỷ triều từ biển còn đẩy lên mỗi ngày.
Đoạn sông chạy dọc phía đông xã trông ra sao
Đứng trên bờ phía Phú Hòa Đông, thứ dễ thấy nhất là màu nước nâu đục, nhất là mùa mưa khi nước mang theo nhiều phù sa và đất bờ. Lòng sông ở đây không thẳng mà uốn lượn, có chỗ bờ thoải với bãi đất bùn lộ ra khi nước ròng, có chỗ bờ dốc đứng, rễ tre lộ ra ngoài. Bên kia sông là bờ đất thấp, nhiều cây xanh, thỉnh thoảng thấy mái nhà và các công trình của phía Bình Dương cũ.
Dọc bờ phía xã, cảnh thường gặp là bụi tre, hàng cây tạp, vườn chuối, ruộng rau hay ruộng cỏ trồng cho bò. Có những đoạn nhà dân dựng gần bờ, có những đoạn chỉ có lối mòn ra bến nhỏ. Trên mặt sông thỉnh thoảng có lục bình trôi theo con nước, xuồng nhỏ của người giăng lưới, và đôi khi là sà lan chở vật liệu chạy ngang.
Cảnh sông thay đổi theo giờ trong ngày. Lúc nước lớn, mặt sông rộng ra, mép nước sát chân bờ; lúc nước ròng, bãi bùn hai bên lộ ra, lòng sông trông hẹp lại. Người sống lâu năm ven sông nhìn mép nước là đoán được đang nước lên hay nước xuống, một kỹ năng mà người mới về nên học, vì nó liên quan trực tiếp tới việc ra bến, xuống bãi và giữ an toàn.
Ranh giới cũ, một thành phố mới
Trong nhiều chục năm, sông Sài Gòn đoạn này là đường ranh hành chính: bên này là Củ Chi thuộc TP Hồ Chí Minh, bên kia là đất Bình Dương. Giấy tờ, trường học, nơi khám chữa bệnh, thậm chí thói quen đi chợ của hai bờ khác nhau. Muốn sang bên kia, người dân dùng cầu ở xa hoặc các bến đò ngang, tuỳ thời kỳ và tuỳ đoạn sông.
Từ 1/7/2025, khi tỉnh Bình Dương sáp nhập vào TP Hồ Chí Minh và cấp huyện bị bỏ, hai bờ sông thuộc cùng một thành phố. Xã Phú Hòa Đông mới được lập từ ba xã cũ là Phú Hòa Đông, Tân Thạnh Đông và Tân Thạnh Tây. Bên kia sông cũng đã đổi sang các phường, xã mới. Dòng sông vẫn nằm đó, nhưng ý nghĩa ranh giới tỉnh không còn.
Với đời sống hằng ngày, thay đổi này chưa làm dòng sông bớt là một vật cản tự nhiên. Muốn sang bờ bên kia vẫn phải qua cầu hoặc bến, vẫn phải tính thời gian đi đường. Nhưng về lâu dài, việc cùng một thành phố có thể ảnh hưởng tới cách quy hoạch hai bờ, cách quản lý bờ sông và các công trình vượt sông. Những dự án cụ thể chỉ nên tin khi đã có công bố chính thức, đừng dựa vào lời đồn về giá đất.
Nước sông dùng vào việc gì
Khác với hình dung của nhiều người, phần lớn ruộng vườn trong xã không bơm nước trực tiếp từ sông Sài Gòn mà nhận nước từ hệ thống kênh thuỷ lợi lấy nguồn từ hồ Dầu Tiếng, cùng với giếng khoan. Chỉ những thửa ruộng sát bờ, có mương thông ra sông, mới tận dụng con nước để lấy nước vào hoặc tháo nước ra.
Sông Sài Gòn lại rất quan trọng với nước sinh hoạt của cả thành phố. Ở phía hạ lưu không xa, thuộc vùng Hòa Phú cũ (nay thuộc xã Bình Mỹ), có điểm lấy nước thô từ sông để đưa về nhà máy xử lý nước. Vì thế chất lượng nước đoạn sông chảy qua Củ Chi cũ, trong đó có đoạn ven Phú Hòa Đông, được ngành cấp nước và môi trường quan tâm. Xả rác, xả chất thải chăn nuôi xuống sông không chỉ là chuyện của một ấp.
Ngoài ra, sông còn là nơi đánh bắt nhỏ của một số hộ, là đường thuỷ cho sà lan và ghe chở hàng, và là cảnh quan để người dân ra hóng mát mỗi chiều. Những vai trò này nhỏ hơn nhiều so với thời trước khi đường bộ phát triển, nhưng chưa mất đi.
Những thay đổi người ven sông nhìn thấy
Người lớn tuổi ven sông thường kể dòng sông bây giờ khác xưa ở mấy điểm. Thứ nhất là bờ: có đoạn bờ bị ăn lấn vào đất vườn, mất dần từng mét theo năm tháng, có đoạn bãi lại bồi ra. Thứ hai là nước: những năm hạn, nước sông có lúc kém đi; những năm mưa nhiều cộng với hồ xả, nước lên cao bất thường, tràn vào ruộng ven bờ.
Thứ ba là sinh vật: tôm cá tự nhiên được nhiều người cho là ít đi so với trước, dù khó có số liệu đếm chính xác cho riêng đoạn sông qua xã. Nguyên nhân thường được nhắc là đánh bắt quá mức, chất lượng nước và việc thay đổi bờ sông. Thứ tư là rác và lục bình, nhất là sau những trận mưa lớn, trôi thành từng mảng.
Những thay đổi đó gắn với cả tự nhiên lẫn con người: khai thác cát trên sông ở nhiều nơi từng gây lo ngại sạt lở, việc san lấp và xây dựng gần bờ làm đất bờ nặng hơn, hồ chứa thay đổi nhịp chảy. Các bài khác trong mục này đi sâu từng chuyện: con nước, sạt lở, bãi bồi, ngập và hạn.
Dòng sông đã nặn nên đất của xã như thế nào
Muốn hiểu đất đai Phú Hòa Đông, nên bắt đầu từ dòng sông. Phần lớn vùng Củ Chi cũ nằm trên nền đất cao, khô ráo, là thềm phù sa cổ mà người ta quen gọi là đất xám. Nhưng càng đi về phía sông Sài Gòn, mặt đất càng thấp xuống, chuyển sang những dải đất trũng do sông bồi đắp qua hàng nghìn năm. Ranh giới giữa hai kiểu đất không phải một đường kẻ, mà là một dải chuyển tiếp mà người làm ruộng nhận ra bằng màu đất và độ ẩm.
Trên phần đất cao phía trong, người dân xưa lập vườn, dựng nhà, trồng cây lâu năm và hoa màu cạn. Phần đất thấp ven sông được dùng làm ruộng lúa, sau này chuyển sang rau, cỏ nuôi bò hay để trống chờ chuyển đổi. Cách bố trí ấy không do ai quy hoạch mà do kinh nghiệm né nước: nhà ở chỗ cao, ruộng ở chỗ thấp, mương rạch nối ruộng ra sông để lấy nước và thoát nước.
Ngày nay, đô thị hoá đang xoá dần ranh giới tự nhiên đó. Nhiều thửa ruộng trũng được san nền làm nhà, làm xưởng, làm kho. Khi đất thấp bị nâng lên, nước mưa và nước triều mất chỗ chứa, phải tìm đường khác. Hiểu dòng sông đã tạo ra đất như thế nào giúp người mua đất, xây nhà hiểu vì sao có chỗ ngập, có chỗ không, dù hai nơi chỉ cách nhau vài trăm mét.
Một chi tiết nhỏ cho thấy mối liên hệ này: những con mương nhỏ chạy từ ruộng ra sông, người ta gọi là rạch hay mương tuỳ cỡ, thường men theo chỗ đất thấp nhất. Nếu bạn đi bộ trong ấp và thấy đường đất bỗng trũng xuống, có cống nhỏ băng ngang, rất có thể bên dưới là một lối nước cũ dẫn ra sông. Lấp lối ấy đi mà không chừa đường thoát là tự tạo điểm ngập cho cả xóm.
Gợi ý cho người mới về sống gần sông
Nếu bạn vừa mua đất, thuê nhà hay mở xưởng gần sông Sài Gòn trong xã, mấy điều sau giúp tránh bất ngờ trong năm đầu:
- Hỏi hàng xóm ở lâu năm xem mấy năm gần đây nước có từng tràn vào khu đất chưa, tràn vào tháng nào, mất bao lâu mới rút.
- Quan sát bờ sông gần nhà ở cả lúc nước lớn và nước ròng, để ý vết nứt trên bờ hay cây nghiêng ra phía sông.
- Tìm hiểu xem khu đất có nằm trong hành lang bảo vệ bờ sông hay khu vực có cảnh báo sạt lở không, bằng cách hỏi UBND xã.
- Không đổ đất, đổ phế thải xuống mép bờ để mở rộng sân vườn; việc này vừa làm bờ nặng thêm vừa có thể vi phạm quy định.
- Theo dõi thông tin vận hành hồ Dầu Tiếng và dự báo triều vào cuối mùa mưa, giai đoạn nước sông thường cao nhất trong năm.
Những điều này không thay được khảo sát kỹ thuật khi xây dựng công trình lớn, nhưng đủ để một gia đình biết mình đang sống cạnh dòng sông như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Sông Sài Gòn có chảy qua giữa xã Phú Hòa Đông không?
Không. Sông Sài Gòn chạy dọc phía đông, làm mép đất của xã ở phía giáp sông. Bên trong xã là ruộng, vườn, ấp dân cư và các kênh thuỷ lợi; dòng sông chỉ chạm tới những ấp ven bờ phía đông.
Bên kia sông Sài Gòn đối diện Phú Hòa Đông là đâu?
Bờ bên kia là đất của tỉnh Bình Dương cũ, vùng thuộc Bến Cát và Thủ Dầu Một trước đây. Từ 7/2025 vùng này đã thuộc TP Hồ Chí Minh và đổi sang tên phường, xã mới, nên khi tra địa chỉ nên dùng tên đơn vị mới.
Nước sông Sài Gòn ở Phú Hòa Đông là nước ngọt hay nước lợ?
Trong điều kiện bình thường đây là nước ngọt, vì dòng chảy từ hồ Dầu Tiếng xuống và xa biển. Những năm hạn nặng, mặn có thể lấn sâu lên sông Sài Gòn, nhưng thường được theo dõi và đẩy lùi nhờ xả nước từ hồ ở phía trên.
Có nên tắm sông Sài Gòn ở đoạn qua xã không?
Không nên. Dòng sông có dòng chảy ngầm mạnh, đáy bùn và hố sâu khó đoán, con nước thay đổi liên tục, lại có sà lan chạy qua. Nhiều vụ đuối nước trên các sông ở Nam Bộ xảy ra với người biết bơi, nên đừng chủ quan.
Sáp nhập 2025 có làm thay đổi gì với dòng sông không?
Bản thân dòng sông không đổi, chỉ ý nghĩa ranh giới tỉnh mất đi vì hai bờ cùng thuộc TP Hồ Chí Minh. Chuyện quản lý bờ, cấp phép công trình ven sông vẫn theo quy định hiện hành, nên khi cần hãy hỏi UBND xã mới.