Hạn ở xã Phú Hòa Đông không phải kiểu đất nứt trắng đồng như vùng Nam Trung Bộ, mà là tình trạng thiếu nước tưới vào cuối mùa khô, khoảng tháng 3 và tháng 4, khi mưa đã dứt nhiều tháng, nước kênh từ hồ Dầu Tiếng chạy theo lịch và những ruộng ở cuối kênh nhận nước muộn hoặc ít. Lúc đó nhiều hộ quay sang giếng khoan, trong khi nước ngầm ở TP Hồ Chí Minh là nguồn đang bị hạn chế khai thác.
Bài này dành cho người trồng rau, nuôi bò, giữ vườn cây trái trong xã và cả các hộ chỉ dùng giếng cho sinh hoạt. Nội dung đi từ chỗ vì sao cuối mùa khô lại thiếu nước, nước ngầm dưới đất vùng Củ Chi cũ là gì, dùng giếng khoan thế nào cho có trách nhiệm, tới những cách tưới tiết kiệm và chuẩn bị cỏ cho bò. Bài không nêu độ sâu giếng, mực nước hay lưu lượng cụ thể, vì những con số đó khác nhau theo từng khu đất và từng năm.
Hạn ở một xã ven sông trông ra sao
Nghe nói xã nằm ngay cạnh sông Sài Gòn, nhiều người nghĩ Phú Hòa Đông không thể thiếu nước. Thật ra phần lớn ruộng vườn trong xã nằm trên đất gò, cách bờ sông khá xa, không lấy nước sông trực tiếp được. Nước tưới chủ yếu đến từ hệ thống kênh dẫn nước hồ Dầu Tiếng, từ giếng khoan và từ mưa. Khi mưa dứt và kênh chạy theo lịch, đất gò khô rất nhanh vì đất xám pha cát giữ nước kém.
Người làm nông lâu năm nhận ra hạn qua những dấu hiệu quen: mương nội đồng cạn đáy, rau phải tưới hai lần một ngày mà vẫn héo vào buổi trưa, cỏ trồng cho bò chậm lớn và chuyển màu, giếng khoan bơm một lúc thì nước yếu dần hoặc đục. Những ruộng ở cuối tuyến kênh, xa cống lấy nước, thường thấy dấu hiệu sớm nhất.
Hạn cũng không đến đều mọi năm. Có năm mưa sớm từ cuối tháng 4, ruộng chỉ căng thẳng vài tuần. Có năm mùa khô kéo dài, mưa đến muộn, cộng thêm nắng nóng gay gắt, thì cả tháng 4 và đầu tháng 5 là giai đoạn khó. Người nuôi bò và trồng rau vì vậy thường chuẩn bị theo kịch bản xấu hơn một chút so với năm trước.
Vì sao cuối kênh lại thiếu nước trước
Kênh thuỷ lợi giống như một cái cây: kênh chính là thân, kênh cấp hai cấp ba là cành, mương ruộng là lá. Nước chảy từ gốc ra ngọn, và trên đường đi, ruộng nào gần cống lấy nước sẽ lấy được trước. Khi tổng lượng nước trong mùa khô có hạn, phần tới được những ruộng ở ngọn kênh sẽ ít hơn và tới muộn hơn.
Thêm vào đó, mùa khô là lúc mặt nước bốc hơi nhiều, đáy kênh đất thấm mất một phần nước, và mương bị cỏ, rác, bùn lấp làm dòng chảy chậm lại. Một đoạn mương nội đồng không ai nạo vét có thể khiến cả chục ruộng phía sau không nhận được nước dù kênh chính vẫn đầy.
Vì vậy, chuyện chống hạn ở cuối kênh trước hết là chuyện tổ chức: nạo vét mương chung trước mùa khô, thống nhất lịch lấy nước giữa các hộ cùng tuyến, không đắp chặn mương để giữ nước riêng cho ruộng mình. Khi có tranh chấp, nên nhờ trưởng ấp hoặc tổ thuỷ lợi cơ sở đứng ra phân xử thay vì để mâu thuẫn kéo dài giữa các nhà.
Nước ngầm dưới đất Củ Chi cũ
Dưới lớp đất mặt của vùng Củ Chi cũ là các tầng đất đá có chứa nước, gọi chung là tầng chứa nước ngầm. Vùng này nằm trên thềm phù sa cổ, có những tầng chứa nước được đánh giá là khá tốt so với nhiều nơi khác của thành phố, nên từ lâu giếng khoan đã là nguồn nước quen thuộc của người dân, cả cho sinh hoạt lẫn tưới tiêu.
Tuy vậy, nước ngầm không phải vô tận. Nước trong các tầng sâu được bổ sung rất chậm, chủ yếu từ nước mưa thấm xuống qua nhiều năm. Khi nhiều giếng cùng bơm mạnh trong mùa khô, mực nước trong giếng hạ xuống, giếng nông có thể cạn, và về lâu dài việc khai thác quá mức ở nhiều khu vực của TP Hồ Chí Minh được các nhà chuyên môn gắn với hiện tượng sụt lún mặt đất ở vùng trũng phía nam thành phố.
Vì lý do đó, thành phố đã có chủ trương giảm dần khai thác nước ngầm, khuyến khích chuyển sang dùng nước máy ở nơi đã có mạng cấp nước. Việc khoan giếng mới, nhất là giếng có lưu lượng lớn phục vụ sản xuất, thường phải đăng ký hoặc xin phép theo quy định về tài nguyên nước. Mức nào phải đăng ký, mức nào phải xin giấy phép thay đổi theo văn bản hiện hành, nên hỏi bộ phận phụ trách tài nguyên môi trường của UBND xã trước khi khoan.
Dùng giếng khoan có trách nhiệm
Giếng khoan vẫn là chỗ dựa của nhiều hộ trong xã vào cuối mùa khô. Dùng giếng sao cho bền và không làm khổ hàng xóm cần để ý mấy điểm sau:
- Hỏi thông tin trước khi khoan: hàng xóm khoan sâu bao nhiêu, nước có phèn, có sắt không, mùa khô có yếu không. Kinh nghiệm thực tế của người xung quanh đáng tin hơn lời hứa của thợ khoan.
- Chọn thợ khoan có kinh nghiệm, làm ống chống và trám kín miệng giếng đúng cách để nước bẩn trên mặt không theo thành giếng chảy xuống tầng nước.
- Đặt giếng xa hầm vệ sinh, hố phân chuồng bò, chỗ chứa thuốc bảo vệ thực vật; miệng giếng nên cao hơn mặt đất xung quanh và có nắp đậy.
- Không bơm liên tục nhiều giờ liền vào giữa trưa; chia thành nhiều lượt ngắn để giếng kịp hồi nước, đồng thời tưới vào lúc mát để ít bay hơi.
- Giếng hỏng, giếng bỏ không dùng nữa nên được trám lấp đúng cách theo hướng dẫn chuyên môn, vì giếng bỏ hoang là đường dẫn nước bẩn xuống tầng chứa nước của cả khu.
- Nước giếng dùng cho ăn uống nên được xét nghiệm định kỳ, không dựa vào mắt nhìn trong hay đục để kết luận sạch.
Những điều này nghe đơn giản nhưng quyết định việc giếng dùng được bao lâu. Một giếng khoan ẩu ở đầu xóm có thể làm bẩn nước giếng của nhiều nhà xung quanh.
Phèn, sắt và màu nước giếng mùa khô
Nhiều hộ ở vùng Củ Chi cũ quen với nước giếng có mùi tanh, để lâu chuyển màu vàng hoặc để lại vệt nâu đỏ trên lu, trên gạch nhà tắm. Đó thường là dấu hiệu nước có sắt, đôi khi kèm phèn làm nước chua. Vào cuối mùa khô, khi mực nước hạ, có giếng thấy màu nước và mùi rõ hơn bình thường.
Cách xử lý phổ biến là cho nước qua bể lọc có lớp cát, sỏi, than, hoặc thiết bị lọc chuyên dụng, kết hợp làm thoáng để sắt kết tủa rồi lắng xuống. Với nước dùng cho ăn uống, nên dùng thêm bộ lọc phù hợp hoặc chuyển sang nước máy nếu khu nhà đã có đường ống. Nước tưới thì yêu cầu thấp hơn, nhưng nước quá chua vẫn có thể làm rau chậm lớn.
Khi nước giếng đổi màu, đổi mùi bất thường, hoặc cả xóm cùng gặp hiện tượng giống nhau, nên báo cho chính quyền xã và hỏi trạm y tế. Có thể đó chỉ là thay đổi tự nhiên theo mùa, nhưng cũng có thể là dấu hiệu nguồn nước bị ảnh hưởng bởi một nguồn thải gần đó, cần được kiểm tra.
Tưới tiết kiệm cho từng loại cây trong xã
Không có một cách tưới hợp với mọi ruộng. Bảng dưới gom những lựa chọn hay gặp ở vùng ruộng vườn như Phú Hòa Đông, để người làm nông cân nhắc theo vốn liếng và loại cây.
| Loại cây | Cách tưới hay dùng | Điểm cần để ý |
|---|---|---|
| Rau ăn lá | Tưới phun mưa, béc phun thấp, tưới bằng vòi vào sáng sớm và chiều mát | Không tưới giữa trưa; phủ rơm, lưới che bớt nắng giúp giữ ẩm |
| Rau ăn quả, dưa, bầu bí | Tưới nhỏ giọt dọc luống, phủ màng hoặc rơm quanh gốc | Ống nhỏ giọt dễ nghẹt nếu nước giếng nhiều sắt, cần lọc |
| Cỏ trồng cho bò | Tưới tràn theo rãnh khi có nước kênh, tưới phun khi dùng giếng | Cắt cỏ đúng lứa, bón phân chuồng hoai giúp đất giữ nước tốt hơn |
| Cây ăn trái | Tưới gốc, tưới nhỏ giọt quanh tán, tủ gốc bằng rơm, lá khô | Đào bồn quanh gốc giữ nước; tránh tưới tràn cả vườn gây lãng phí |
| Cây con mới trồng | Tưới ít mà đều, che nắng tạm thời | Cây con chết vì khô nhanh hơn nhiều so với cây đã lớn |
Đầu tư tưới nhỏ giọt hay phun sương tốn tiền ban đầu. Nên hỏi trung tâm khuyến nông thành phố hoặc cán bộ nông nghiệp của xã về các chương trình hỗ trợ, nếu có, và đi xem ruộng của những hộ đã làm trước khi quyết định.
Cỏ cho bò khi đồng khô
Với hộ nuôi bò sữa, hạn cuối mùa khô đáng lo nhất ở chỗ thiếu cỏ xanh. Cỏ trồng ngoài ruộng chậm lớn, cỏ tự nhiên ven mương, ven bãi sông héo dần, trong khi bò vẫn cần lượng thức ăn thô đều đặn mỗi ngày để giữ sản lượng sữa. Nhiều hộ phải mua thêm thức ăn thô từ nơi khác, làm chi phí tăng lên đúng lúc trời nóng khiến bò ăn kém.
Cách chuẩn bị mà nhiều hộ nuôi bò ở vùng Củ Chi cũ đã quen là dự trữ từ mùa mưa: ủ chua cỏ hoặc thân cây bắp trong hầm, trong bao kín khi cỏ đang dư; phơi và cất rơm khô ở chỗ cao ráo; trồng rải vụ để không phải cắt cùng lúc. Lượng dự trữ bao nhiêu là đủ tuỳ số bò và diện tích cỏ của từng nhà, nên hỏi kinh nghiệm hộ nuôi lâu năm và cán bộ thú y, khuyến nông.
Nước uống cho bò cũng cần được tính trong mùa khô. Bò sữa uống rất nhiều nước, nhất là những ngày nóng. Bể nước trong chuồng nên được giữ sạch, đầy và mát; nếu nguồn chính là giếng khoan, nên có bồn trữ để không phải bơm liên tục giữa trưa.
Ao trữ, mương trữ và nước mưa
Một cách chống hạn có từ lâu ở vùng ruộng vườn là giữ lại nước trong mùa mưa để dùng dần trong mùa khô. Ao trữ, mương trữ trong vườn, hay chỉ đơn giản là những chiếc bồn lớn hứng nước mưa từ mái nhà, mái chuồng đều giúp giảm áp lực lên giếng khoan vào tháng 3, tháng 4.
Ao trữ cần tính đến chỗ đặt, độ sâu, bờ ao chắc chắn và rào chắn an toàn, nhất là nhà có trẻ nhỏ. Ao đào trên đất xám pha cát có thể thấm mất nước nhanh, nên có hộ lót bạt đáy. Nước ao để lâu dễ có rêu, có muỗi, nên thả cá hoặc dùng thường xuyên để nước không tù đọng. Việc đào ao lớn trên đất nông nghiệp cũng nên hỏi chính quyền xã về quy định.
Nước mưa hứng từ mái tôn dùng tốt cho tưới rau, rửa chuồng, giảm được một phần nước giếng. Nếu muốn dùng cho sinh hoạt, cần máng xối sạch, bồn có nắp, bỏ những đợt nước đầu mùa cuốn theo bụi bẩn trên mái, và lọc trước khi dùng.
Mặn có lên tới Phú Hòa Đông không
Mỗi khi báo chí đưa tin hạn mặn ở miền Tây hay ở các huyện phía nam thành phố, người dân trong xã lại hỏi nước sông Sài Gòn ở đây có bị mặn không. Phú Hòa Đông nằm ở phần trên của đoạn sông chảy qua thành phố, cách biển khá xa, nên nước sông ở đây phần lớn thời gian là nước ngọt. Mặn từ biển thường dừng lại ở những đoạn sông thấp hơn nhiều.
Tuy vậy, trong những năm hạn nặng, lượng nước ngọt từ thượng nguồn xuống ít, ranh mặn trên các sông lớn quanh thành phố có thể lấn sâu hơn bình thường. Các cơ quan chuyên môn có theo dõi độ mặn trên sông Sài Gòn vì liên quan tới việc lấy nước cho nhà máy nước, và việc điều tiết nước từ hồ Dầu Tiếng cũng được dùng để đẩy mặn khi cần.
Với người dân trong xã, điều cần nhớ là nếu có cảnh báo về mặn ảnh hưởng tới khu vực Củ Chi cũ, thông tin sẽ được chính quyền phát đi. Không nên tự lấy nước sông tưới rau giống, cây con vào những thời điểm có cảnh báo mà chưa kiểm tra độ mặn bằng dụng cụ đo đơn giản.
Câu hỏi thường gặp
Phú Hòa Đông thường thiếu nước vào tháng nào?
Thường là cuối mùa khô, khoảng tháng 3 và tháng 4, có năm kéo sang đầu tháng 5 nếu mưa đến muộn. Ruộng ở cuối tuyến kênh, xa cống lấy nước, và vườn trên đất gò pha cát thường thiếu nước sớm hơn.
Khoan giếng ở Củ Chi cũ có phải xin phép không?
Tuỳ quy mô và mục đích. Giếng có lưu lượng lớn, nhất là phục vụ sản xuất, thường phải đăng ký hoặc xin phép theo quy định về tài nguyên nước, và thành phố đang hạn chế khai thác nước ngầm. Hỏi UBND xã trước khi khoan để biết quy định hiện hành.
Nước giếng có màu vàng, mùi tanh có dùng được không?
Đó thường là dấu hiệu nước có sắt. Nước tưới có thể vẫn dùng được, nhưng nước ăn uống nên qua lọc phù hợp và được xét nghiệm. Nếu cả xóm cùng đổi màu, đổi mùi bất thường, hãy báo chính quyền xã và trạm y tế.
Tưới nhỏ giọt có hợp với ruộng rau trong xã không?
Hợp với rau ăn quả, dưa, bầu bí và cây ăn trái. Rau ăn lá thường hợp tưới phun hơn. Nước giếng nhiều sắt dễ làm nghẹt ống nhỏ giọt nên cần bộ lọc. Nên đi xem ruộng của hộ đã làm trước khi đầu tư.
Làm sao giữ đủ cỏ cho bò qua mùa khô?
Dự trữ từ mùa mưa bằng cách ủ chua cỏ, thân cây bắp; phơi rơm khô cất chỗ cao ráo; trồng cỏ rải vụ. Lượng dự trữ tuỳ số bò và diện tích cỏ của từng nhà, nên hỏi hộ nuôi lâu năm và cán bộ khuyến nông.
Nước sông Sài Gòn ở Phú Hòa Đông có bị mặn không?
Phần lớn thời gian là nước ngọt, vì đoạn sông này ở xa biển. Chỉ những năm hạn nặng ranh mặn mới có thể lấn sâu hơn. Nếu có cảnh báo cho khu vực Củ Chi cũ, chính quyền sẽ thông báo; nên kiểm tra độ mặn trước khi lấy nước sông tưới.