Nhiều ông bà, cha mẹ ở Phú Hòa Đông đã lớn tuổi, đi lại khó, không quen điện thoại thông minh, nhưng vẫn cần làm giấy tờ: chứng thực, ủy quyền, sang tên đất cho con, nhận trợ cấp, cấp đổi căn cước. Có ba hướng chính: con cháu làm thay theo ủy quyền hợp lệ ở những việc luật cho phép; đề nghị chứng thực hoặc công chứng ngoài trụ sở, tại nhà, khi người cao tuổi già yếu không thể đi lại; và dùng VNeID của chính người cao tuổi, có con cháu hỗ trợ thao tác.
Bài này dành cho con cháu đang lo giấy tờ cho người già trong nhà, ở các ấp ven sông Sài Gòn hay các xóm dọc tỉnh lộ. Bài đi theo nguyên lý, không nêu mức phí; những việc có độ tuổi, điều kiện hưởng chế độ thì dặn kiểm quy định hiện hành. Một phần quan trọng của bài là cách phòng lừa đảo nhắm vào người già, vấn đề ngày càng phổ biến ở cả vùng nông thôn.
Việc nào làm thay được, việc nào người già phải tự làm
Không phải giấy tờ nào con cháu cũng làm thay được. Có những việc gắn chặt với ý chí của chính người đó, như lập di chúc, ký hợp đồng tặng cho, chuyển nhượng đất, đăng ký kết hôn; người đó phải tự thể hiện ý chí, có mặt trước công chứng viên hoặc người chứng thực. Ủy quyền cho người khác ký thay trong những việc đó có giới hạn, có việc không ủy quyền được.
Ngược lại, nhiều việc hành chính có thể nhờ người khác đi nộp, đi nhận: nộp hồ sơ đăng ký biến động đất đai khi đã có hợp đồng ký xong, xin trích lục hộ tịch, nhận kết quả, đóng thuế đất hằng năm. Có việc chỉ cần giấy tờ tuỳ thân của người đi thay, có việc cần văn bản ủy quyền.
Trước khi đi, nên hỏi trang thủ tục hoặc bộ phận một cửa: việc này người khác làm thay được không, cần giấy gì. Một câu hỏi giúp con cháu khỏi phải đưa ông bà đi một chuyến không cần thiết, hoặc khỏi phải quay về đón ông bà khi đã ra tới xã.
Nguyên tắc chung: người cao tuổi còn minh mẫn thì quyết định là của họ. Con cháu hỗ trợ, giải thích, nhưng không ép ký, không ký thay khi luật không cho phép.
Ủy quyền: hai hình thức hay dùng
Ủy quyền có thể lập bằng hợp đồng ủy quyền hoặc giấy ủy quyền. Hai hình thức khác nhau ở điểm sau:
| Tiêu chí | Hợp đồng ủy quyền | Giấy ủy quyền |
|---|---|---|
| Bản chất | Thoả thuận hai bên, người nhận ủy quyền ký nhận | Hành vi một bên, người ủy quyền ký |
| Thường dùng cho | Việc quan trọng về nhà đất, tài sản | Việc hành chính đơn giản: nộp, nhận hồ sơ |
| Nơi lập | Công chứng (hoặc chứng thực theo quy định) | Chứng thực chữ ký tại Ủy ban nhân dân xã |
| Người nhận ủy quyền | Có nghĩa vụ theo hợp đồng | Không ràng buộc nghĩa vụ như hợp đồng |
| Lưu ý | Ghi rõ phạm vi, thời hạn | Có nơi không chấp nhận cho việc lớn |
Ghi phạm vi ủy quyền thật cụ thể: ủy quyền làm việc gì, với thửa đất nào, đến khi nào. Ủy quyền chung chung "toàn quyền định đoạt mọi tài sản" vừa dễ bị từ chối, vừa dễ bị lạm dụng.
Người cao tuổi không ký được có thể điểm chỉ theo quy định; người không đọc được thì người chứng thực, công chứng viên đọc lại nội dung, hoặc có người làm chứng.
Khi ông bà không thể đi lại: chứng thực, công chứng tại nhà
Pháp luật về công chứng và chứng thực có trường hợp cho phép thực hiện ngoài trụ sở khi người yêu cầu là người già yếu, không thể đi lại, đang điều trị, bị khuyết tật. Ở Phú Hòa Đông, với ông bà nằm một chỗ ở nhà trong ấp, đây là lối ra khi cần ký hợp đồng tặng cho đất, giấy ủy quyền, di chúc.
Cách làm: con cháu đến văn phòng công chứng hoặc Ủy ban nhân dân xã trình bày, đề nghị thực hiện ngoài trụ sở, kèm giấy tờ cho thấy tình trạng sức khoẻ nếu được yêu cầu. Công chứng viên hoặc người thực hiện chứng thực sẽ đến nhà, gặp trực tiếp người cao tuổi, kiểm tra năng lực nhận thức, rồi mới thực hiện.
Người đến nhà sẽ hỏi chuyện riêng với ông bà để chắc chắn họ hiểu và tự nguyện. Con cháu không nên trả lời thay, không nhắc bài. Nếu người cao tuổi không còn minh mẫn, việc ký sẽ không được thực hiện; khi đó cần thủ tục khác như xác định người giám hộ, người đại diện theo pháp luật.
Công chứng ngoài trụ sở có thể có chi phí đi lại theo thoả thuận. Hỏi rõ trước để khỏi bất ngờ.
Dùng VNeID cho người lớn tuổi: giúp nhưng không chiếm quyền
Nhiều thủ tục giờ nộp trên VNeID: xin xác nhận cư trú, khai tử, nhận thông báo, xem thông tin căn cước. Người cao tuổi có tài khoản định danh mức 2 có thể nhờ con cháu thao tác trên điện thoại của chính mình. Cách làm đúng là con cháu ngồi cùng, giải thích từng bước, để ông bà tự nhập mật khẩu, tự xác nhận.
Không nên đăng nhập tài khoản của ông bà trên nhiều máy, không ghi mật khẩu dán sau điện thoại, không đưa mã xác thực cho bất kỳ ai gọi điện xưng là cán bộ. Tài khoản định danh là chìa khoá của nhiều dịch vụ; lộ ra là kẻ gian có thể làm nhiều việc nhân danh người già.
Người cao tuổi chưa có tài khoản mức 2 có thể ra công an xã để được hướng dẫn kích hoạt. Khi đi, mang căn cước gắn chip, điện thoại có số đứng tên chính chủ.
Ở nhiều ấp có tổ công nghệ số cộng đồng, đoàn viên thanh niên hỗ trợ người dân làm dịch vụ công. Đây là nơi hỏi đáng tin hơn những người lạ mặt đến tận nhà mời "cài ứng dụng giúp".
Chế độ cho người cao tuổi: hỏi đúng chỗ
Trợ cấp cho người cao tuổi không có lương hưu. Luật Bảo hiểm xã hội có hiệu lực từ 7/2025 có chế độ trợ cấp hưu trí xã hội cho người cao tuổi không có lương hưu, đủ điều kiện về độ tuổi và các điều kiện khác. Độ tuổi, mức hưởng theo quy định hiện hành; hỏi bộ phận văn hoá, xã hội của xã.
Bảo hiểm y tế. Người hưởng một số chế độ trợ cấp xã hội được cấp thẻ bảo hiểm y tế. Kiểm thẻ còn hạn, đặc biệt trước khi đưa ông bà đi khám ở bệnh viện xa.
Nhận lương hưu, trợ cấp qua tài khoản. Nhiều nơi chuyển sang chi trả qua tài khoản ngân hàng. Con cháu hỗ trợ mở, quản lý, nhưng tiền là của ông bà; giữ minh bạch để tránh mất lòng trong nhà.
Cấp đổi căn cước. Người già yếu không đi lại được có thể hỏi công an xã về việc hỗ trợ thu nhận hồ sơ tại nhà, tùy điều kiện từng thời điểm.
Gom một bộ giấy tờ của ông bà để dùng nhiều lần
Phần lớn rắc rối khi lo giấy cho người già đến từ việc giấy tờ để rải rác, mỗi người giữ một thứ. Một bộ hồ sơ gọn, cất ở chỗ cả nhà biết, nên có:
- Căn cước của ông bà, kèm vài bản sao đã chứng thực để dùng dần.
- Giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn (hoặc trích lục), giấy chứng tử của người bạn đời nếu đã mất.
- Sổ đỏ các thửa đất, giấy phép xây dựng nếu có, biên lai thuế đất các năm.
- Thẻ bảo hiểm y tế, sổ khám bệnh, giấy ra viện gần nhất.
- Giấy tờ về chế độ đang hưởng: quyết định hưởng trợ cấp, lương hưu, sổ tiết kiệm.
- Di chúc nếu ông bà đã lập, hoặc ghi chú nơi đang lưu giữ di chúc.
Chụp ảnh từng giấy lưu vào một chỗ an toàn mà con cháu tin cậy cùng truy cập được. Ảnh không thay bản gốc, nhưng giúp biết ngay thông tin khi cần điền tờ khai, và giúp xin cấp lại nhanh khi lỡ thất lạc.
Không đem bộ giấy này đi cầm cố, không giao cho người ngoài giữ hộ. Khi đưa bản gốc cho ai, kể cả người trong nhà, nên ghi lại ngày đưa và lý do.
Đưa ông bà ra xã: sắp xếp cho đỡ mệt
Với những việc bắt buộc người cao tuổi phải có mặt, chuyến ra trụ sở xã mới có thể khá vất vả với người đã ngoài tám mươi, nhất là khi phải đi qua đoạn tỉnh lộ nhiều xe tải, giữa trưa nắng gắt hay chiều mưa. Nên hỏi trước giờ làm việc, thành phần hồ sơ, và hỏi xem có thể ưu tiên người cao tuổi khi đến không; nhiều nơi bố trí ghế, lối đi riêng cho người già, người khuyết tật.
Đi buổi sáng sớm, mang theo nước, thuốc ông bà đang dùng, và một người đi cùng để trông ông bà trong lúc người kia làm việc với cán bộ. Nếu ông bà ngồi xe máy lâu không được, nên tính phương tiện khác.
Kiểm lại toàn bộ giấy tờ ngay tối hôm trước, chuẩn bị sẵn bản sao. Mục tiêu là chỉ một chuyến, không để ông bà phải quay lại lần thứ hai vì thiếu một tờ giấy.
Phòng lừa đảo nhắm vào người già
Các chiêu lừa nhắm vào người cao tuổi ở vùng ven đô rất đa dạng: gọi điện xưng công an báo "liên quan vụ án", xưng cán bộ bảo hiểm xã hội đòi "cập nhật thông tin để nhận tiền", nhắn tin mời "đổi căn cước sau sáp nhập", hay người lạ đến nhà mời ký giấy để "được hỗ trợ". Điểm chung là tạo cảm giác gấp gáp và đòi mã OTP, mật khẩu, hoặc chuyển tiền.
Nguyên tắc dặn ông bà: cơ quan nhà nước không gọi điện yêu cầu chuyển tiền, không xin mã OTP, không làm thủ tục qua đường link gửi tin nhắn. Mọi việc giấy tờ thật sẽ có thông báo qua ấp, qua xã hoặc trên VNeID chính thức. Nghe lạ thì gác máy, gọi con cháu.
Với giấy tờ đất, cảnh giác người đến mua đất, mượn sổ đỏ "để làm hồ sơ giúp", hay đề nghị ông bà ký giấy ủy quyền khi chưa đọc rõ. Sổ đỏ gốc chỉ đưa cho cơ quan nhà nước khi nộp hồ sơ, có giấy biên nhận.
Trong nhà nên có một người con cháu được ông bà tin, làm đầu mối giấy tờ, và cả nhà cùng biết sổ đỏ, giấy tờ quan trọng đang để ở đâu. Minh bạch trong gia đình là lớp bảo vệ tốt nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ông nội không ký được tên thì làm giấy ủy quyền thế nào?
Người không ký được có thể điểm chỉ thay chữ ký theo quy định về chứng thực, công chứng. Người thực hiện chứng thực hoặc công chứng viên sẽ hướng dẫn và xác nhận việc điểm chỉ trong văn bản.
Bà nằm một chỗ, muốn sang tên đất cho con thì làm sao?
Gia đình có thể đề nghị công chứng ngoài trụ sở. Công chứng viên đến nhà, gặp riêng bà để kiểm tra bà minh mẫn và tự nguyện, rồi mới lập hợp đồng tặng cho. Sau đó con cháu nộp hồ sơ sang tên tại xã.
Con cháu có được ký thay ông bà khi ông bà đồng ý miệng không?
Không. Đồng ý bằng lời không thay cho chữ ký hay văn bản ủy quyền hợp lệ. Ký thay khi không có ủy quyền có thể làm giao dịch vô hiệu và gây tranh chấp trong gia đình sau này.
Người già không còn minh mẫn thì ai lo giấy tờ?
Khi người cao tuổi mất năng lực hành vi dân sự hoặc khó khăn trong nhận thức, cần thủ tục theo luật dân sự như yêu cầu toà án tuyên bố và xác định người giám hộ. Nên hỏi luật sư hoặc bộ phận tư pháp xã để được hướng dẫn.
Có cách nào để ông bà khỏi bị lừa qua điện thoại không?
Dặn ông bà không cung cấp mã OTP, mật khẩu, không chuyển tiền theo yêu cầu qua điện thoại, gác máy và gọi con cháu khi nghe lạ. Có thể cài chặn cuộc gọi rác và để con cháu cùng quản lý tài khoản ngân hàng một cách minh bạch.
Ông bà có cần ra xã khi con cháu đi nộp thuế đất hằng năm không?
Thường không. Nộp thuế sử dụng đất hằng năm có thể làm qua ngân hàng, ứng dụng hoặc nhờ người đi nộp theo thông báo thuế. Giữ biên lai cẩn thận, vì đây cũng là bằng chứng quá trình sử dụng đất khi cần.