Mùa mưa ở Phú Hòa Đông mang lại ruộng xanh và vườn tốt, nhưng cũng là mùa của muỗi, ruồi, rắn và côn trùng đủ loại. Ở một xã nhiều vườn cây, kênh mương và chuồng bò, những thứ này không thể diệt hết, chỉ có thể kiểm soát bằng thói quen của từng nhà và của cả xóm.
Bài này dành cho các gia đình trong xã Phú Hòa Đông mới, gồm Phú Hòa Đông, Tân Thạnh Đông và Tân Thạnh Tây cũ: vì sao muỗi nhiều, sốt xuất huyết nguy hiểm thế nào và khi nào phải đi khám, cách giảm ruồi quanh chuồng bò, phòng rắn và những côn trùng hay gặp khi trời mưa. Phần sức khoẻ là thông tin phòng bệnh chung, không thay cho chẩn đoán của nhân viên y tế.
Vì sao xã ven sông nhiều muỗi
Muỗi cần nước đọng để đẻ trứng, và vùng Phú Hòa Đông có đủ mọi kiểu nước đọng: kênh tưới, mương thoát nước, ruộng ngập, vũng nước trên đường đất, bãi lầy ven sông Sài Gòn, máng nước uống của bò, lu vại chứa nước, vỏ dừa, lốp xe, chậu cây trong vườn. Mùa mưa ở vùng Củ Chi cũ thường từ khoảng tháng năm tới tháng mười một, lúc này số chỗ đọng nước tăng lên gấp nhiều lần.
Có hai nhóm muỗi người dân nên phân biệt. Muỗi vằn, thân đen có khoang trắng ở chân, đốt vào ban ngày, nhất là sáng sớm và chiều tối, đẻ trứng trong nước sạch đọng ở lu, chậu, vỏ đồ hộp quanh nhà. Đây là loài truyền bệnh sốt xuất huyết. Muỗi thường, màu nâu, đốt ban đêm, đẻ trong nước bẩn ở mương, cống, vũng lầy, gây khó chịu, mất ngủ và có thể truyền một số bệnh khác.
Điều quan trọng cần hiểu là muỗi vằn không bay xa. Lăng quăng nở ra từ chính lu nước, chậu cây trong sân nhà mình và nhà hàng xóm. Vì vậy diệt lăng quăng trong nhà và quanh nhà là cách hiệu quả nhất, hơn nhiều so với phun thuốc diệt muỗi trưởng thành.
Diệt lăng quăng quanh nhà mỗi tuần
Trứng muỗi nở thành muỗi trong khoảng một tuần, nên làm những việc sau đều đặn mỗi tuần một lần, cả nhà cùng làm và rủ hàng xóm làm theo:
- Đậy kín lu, khạp, bồn chứa nước; súc rửa lu vại định kỳ, cọ thành để bỏ trứng muỗi bám.
- Thả cá ăn lăng quăng như cá bảy màu vào những lu nước lớn, máng nước khó cọ rửa thường xuyên.
- Lật úp hoặc bỏ đi vỏ dừa, gáo, lon, chai, lốp xe cũ, chậu vỡ trong vườn; những vật này đọng nước mưa rất lâu.
- Thay nước bình hoa, đĩa lót chậu cây, khay nước dưới chân tủ chống kiến hằng tuần, hoặc đổ cát vào đĩa lót chậu.
- Khơi thông rãnh thoát nước quanh nhà, lấp vũng trũng trong sân.
- Dọn máng xối trên mái, nơi lá cây làm nghẹt và giữ nước.
- Với máng nước uống của bò, cọ rửa và thay nước thường xuyên, vừa sạch cho bò vừa không cho muỗi đẻ.
Khi địa phương tổ chức chiến dịch diệt lăng quăng hoặc phun hoá chất chống dịch, nên mở cửa hợp tác, che đậy thức ăn, nước uống theo hướng dẫn. Phun hoá chất chỉ diệt muỗi trưởng thành trong thời gian ngắn, không thay được việc dọn chỗ đẻ trứng.
Sốt xuất huyết: nhận biết và khi nào phải đi khám
Sốt xuất huyết là bệnh do muỗi vằn truyền, thường tăng vào mùa mưa ở các tỉnh phía Nam, trong đó có TP Hồ Chí Minh. Bệnh có thể gặp ở cả trẻ em lẫn người lớn, và một người có thể mắc nhiều lần. Dấu hiệu thường gặp là sốt cao đột ngột, đau đầu, đau sau hốc mắt, đau cơ, mệt mỏi, có thể nổi chấm đỏ dưới da.
Điều nguy hiểm là giai đoạn sau khi hết sốt, thường vào khoảng ngày thứ ba đến thứ bảy, bệnh có thể chuyển nặng. Những dấu hiệu cảnh báo cần đưa đi cơ sở y tế ngay gồm: đau bụng nhiều, nôn liên tục, chảy máu cam hay chảy máu chân răng, đi tiêu phân đen, li bì hoặc vật vã, tay chân lạnh, tiểu ít. Với trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền, nên đi khám sớm ngay khi sốt cao.
Khi nghi sốt xuất huyết, không tự ý dùng thuốc hạ sốt nhóm aspirin hay ibuprofen vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu; hạ sốt theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Cho người bệnh uống đủ nước, nghỉ ngơi, nằm màn kể cả ban ngày để muỗi không đốt rồi lây sang người khác trong nhà. Trạm y tế xã là nơi đầu tiên nên đến để được khám, làm xét nghiệm khi cần và hướng dẫn theo dõi tại nhà hay chuyển viện.
Ruồi quanh chuồng bò: giảm từ gốc
Vùng có nghề nuôi bò sữa như Tân Thạnh Đông cũ và các ấp lân cận quen với ruồi vào mùa mưa. Ruồi đẻ trứng trong phân bò ẩm, thức ăn thừa lên men, cỏ ủ hỏng và bùn quanh máng nước. Ruồi không chỉ làm bò khó chịu, giảm ăn, mà còn bay vào nhà, đậu lên thức ăn, mang mầm bệnh tiêu hoá.
Giảm ruồi hiệu quả nhất là giảm chỗ chúng sinh sản: dọn phân khỏi chuồng hằng ngày, đưa vào hầm biogas hoặc hố ủ có che phủ; không để thức ăn thừa ứ đọng trong máng; giữ nền chuồng khô ráo bằng cách khơi thông rãnh thoát nước thải; ủ phân xa nhà ở và xa giếng nước. Nhà nào cũng làm thì ruồi cả xóm giảm, chỉ một nhà làm cẩu thả thì ruồi vẫn bay sang hàng xóm.
Với nhà ở gần chuồng bò, lưới chắn ruồi ở cửa sổ, cửa ra vào phía chuồng và lồng bàn che thức ăn là những biện pháp đơn giản. Bẫy dính và bẫy mồi có thể dùng thêm. Nên hạn chế phun thuốc diệt côn trùng tràn lan quanh chuồng, vì có thể ảnh hưởng bò, sữa và người; nếu cần dùng thì chọn sản phẩm được phép, theo đúng hướng dẫn và tư vấn của cán bộ thú y.
Rắn mùa mưa: phòng là chính
Mưa làm ngập hang, rắn từ ruộng, bờ kênh, bụi tre di chuyển lên chỗ cao ráo, trong đó có sân nhà, kho chứa, đống gạch, đống củi và chuồng gà. Vùng đồng ruộng ven sông như Phú Hòa Đông có nhiều loại rắn, phần lớn không độc, nhưng cũng có loài độc. Người dân không nên cố phân biệt bằng mắt khi bị cắn mà luôn coi như rắn độc để xử lý cho an toàn.
Phòng rắn bắt đầu từ việc dọn dẹp: phát quang bụi rậm sát nhà, không chất củi, gạch, ván, bao tải sát tường, giữ cỏ trong sân thấp, bịt lỗ hở chân tường và cửa. Chuồng gà, kho lúa thu hút chuột, mà chuột thu hút rắn, nên giữ kho kín và giảm chuột cũng là giảm rắn. Nuôi chó, mèo trong nhà cũng giúp phát hiện rắn sớm, nhưng không nên để vật nuôi tự vờn rắn vì chúng cũng có thể bị cắn; thấy rắn trong nhà thì đóng cửa phòng đó, giữ khoảng cách và nhờ người có kinh nghiệm bắt. Đi ra vườn, ra ruộng ban đêm phải có đèn, mang ủng, dùng gậy khua phía trước. Không thò tay vào hang, hốc, đống rơm mà không nhìn.
Nếu bị rắn cắn, giữ bình tĩnh, để người bị cắn nằm yên, hạn chế cử động chi bị cắn, tháo nhẫn, vòng ở tay chân đó, rồi đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Không rạch vết cắn, không hút nọc, không đắp lá, không garô chặt theo kiểu truyền miệng, vì những cách này có thể làm tổn thương nặng hơn và làm chậm việc điều trị đúng.
Những côn trùng khác hay gặp khi trời mưa
Kiến ba khoang là loài hay bay vào nhà theo ánh đèn vào những đêm mưa, nhất là nhà gần ruộng lúa. Chúng không cắn, nhưng khi bị đập dập trên da, chất dịch tiết ra gây bỏng rát, phồng rộp. Khi thấy kiến ba khoang đậu trên người, nên thổi hoặc dùng giấy gạt nhẹ đi, không đập; nếu lỡ dính, rửa ngay bằng xà phòng và nước sạch, vết bỏng nhiều thì đi khám. Buổi tối nên dùng lưới chắn, hạn chế để đèn sáng gần cửa sổ mở.
Rết, bò cạp thường trú trong đống gạch, củi, dưới chậu cây, trong giày dép để ngoài hiên. Giũ giày, quần áo phơi ngoài trời trước khi mặc là thói quen nên có ở nhà vườn. Mối cánh bay ra hàng loạt sau những trận mưa đầu mùa, tuy không gây hại cho người nhưng báo hiệu có tổ mối gần nhà, cần kiểm tra đồ gỗ.
Ong vò vẽ hay làm tổ trên cây ăn trái, dưới mái hiên, trong bụi rậm. Khi phát hiện tổ ong gần nơi người qua lại, không tự chọc phá, nhất là ban ngày; nên nhờ người có kinh nghiệm hoặc báo chính quyền địa phương hỗ trợ. Người bị ong đốt nhiều nốt, hoặc có biểu hiện khó thở, sưng mặt, choáng cần được đưa đi cấp cứu ngay.
Một nhà sạch chưa đủ: làm cùng cả xóm
Muỗi, ruồi và chuột không biết hàng rào nằm ở đâu. Một nhà dọn sạch vườn mà nhà bên cạnh để lu nước không đậy, đống lốp cũ đọng nước, phân bò ứ đọng thì cả hai nhà vẫn chịu chung. Vì vậy ở các ấp, những đợt tổng vệ sinh, phát quang bờ bụi, khơi thông mương thoát nước do ấp hoặc đoàn thể tổ chức có ý nghĩa thật, không phải phong trào cho có.
Người mới dọn về xã có thể bắt đầu bằng việc nhỏ: tham gia khi ấp có đợt dọn vệ sinh, nhắc nhẹ hàng xóm khi thấy chỗ đọng nước lớn, góp ý với chủ dãy trọ về rác ứ đọng ở sân chung. Với những vấn đề vượt quá khả năng của từng nhà, như mương thoát nước công cộng bị nghẹt, bãi rác tự phát ven đường, xác động vật trôi trên kênh, nên báo trưởng ấp hoặc UBND xã để được xử lý.
Rác ven kênh và ven sông Sài Gòn cũng là chuyện của mọi người. Chai lọ, túi nilon vứt xuống kênh làm tắc dòng chảy, đọng nước, thành chỗ đẻ của muỗi, rồi trôi ra sông. Giữ kênh sạch vừa giảm muỗi trong xóm, vừa giữ nguồn nước tưới cho ruộng rau, cỏ bò mà nhiều gia đình đang sống nhờ.
Những khu dãy trọ đông người là nơi dễ thành điểm nóng của muỗi và ruồi nếu rác không được thu gom đều. Chủ trọ nên bố trí thùng rác có nắp, hợp đồng thu gom theo lịch và nhắc người thuê không để thức ăn thừa ngoài hành lang.
Câu hỏi thường gặp
Ở Phú Hòa Đông mùa nào nhiều muỗi nhất?
Mùa mưa, thường từ khoảng tháng năm tới tháng mười một, khi kênh mương, ruộng ngập và các vật chứa nước quanh nhà tăng lên. Đây cũng là mùa sốt xuất huyết tăng, nên việc diệt lăng quăng mỗi tuần càng cần thiết.
Phun thuốc diệt muỗi có đủ để phòng sốt xuất huyết không?
Không đủ. Phun thuốc chỉ diệt muỗi trưởng thành trong thời gian ngắn. Muỗi vằn đẻ trứng ở lu, chậu, vỏ dừa quanh nhà, nên phải dọn chỗ đọng nước và diệt lăng quăng đều đặn mỗi tuần mới giảm được bền vững.
Khi nào người bị sốt xuất huyết phải đến viện ngay?
Khi có đau bụng nhiều, nôn liên tục, chảy máu cam hay chân răng, phân đen, li bì hoặc vật vã, tay chân lạnh, tiểu ít. Trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền nên đi khám sớm ngay từ khi sốt cao.
Bị rắn cắn ở vườn thì làm gì trước tiên?
Giữ người bị cắn nằm yên, hạn chế cử động chi bị cắn, tháo nhẫn vòng, rồi đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115. Không rạch, không hút nọc, không đắp lá, không garô chặt theo kiểu truyền miệng.
Làm sao giảm ruồi khi nhà gần trại bò?
Ruồi giảm khi chỗ sinh sản giảm: chủ trại dọn phân hằng ngày, ủ hoặc đưa vào biogas có che phủ, giữ nền chuồng khô. Nhà ở thì dùng lưới chắn cửa, lồng bàn che thức ăn. Có thể trao đổi nhẹ nhàng với hàng xóm nuôi bò để cùng làm.
Dính kiến ba khoang trên da thì xử lý thế nào?
Không đập kiến trên da. Thổi hoặc gạt nhẹ đi; nếu đã lỡ đập dập thì rửa ngay vùng da đó bằng xà phòng và nước sạch nhiều lần, tránh dụi lên mắt. Vết bỏng rộp lan rộng hoặc gần mắt thì nên đi khám.