Trước năm 1975, vùng phía đông Củ Chi ven sông Sài Gòn, trong đó có Phú Hòa Đông, thuộc quận Phú Hòa của tỉnh Bình Dương, trong khi khu trung tâm Củ Chi thuộc quận Củ Chi của tỉnh Hậu Nghĩa. Sau năm 1975, hai quận được hợp lại thành huyện Củ Chi của TP Hồ Chí Minh, và cái tên quận Phú Hòa dần lùi vào giấy tờ cũ và trí nhớ của những người lớn tuổi.
Chuyện một vùng đất nằm bên này sông nhưng lại thuộc tỉnh có tỉnh lỵ bên kia sông nghe lạ với người trẻ, nhưng là chuyện bình thường trong lịch sử hành chính Nam Bộ. Bài này giải thích bối cảnh ra đời của quận Phú Hòa theo những gì tư liệu phổ thông ghi nhận, những chỗ còn chưa chắc, dấu vết của quận trên giấy tờ gia đình, và vì sao từ năm 2025 câu chuyện này lại có một cái kết tròn trịa.
Bối cảnh: tỉnh Bình Dương và tỉnh Hậu Nghĩa của chính quyền Sài Gòn
Giữa thập niên 1950, chính quyền Sài Gòn sắp xếp lại các tỉnh miền Nam, trong đó lập tỉnh Bình Dương với tỉnh lỵ ở Thủ Dầu Một. Theo các tài liệu địa chí thường dẫn, vùng Củ Chi bên bờ tây sông Sài Gòn được đưa vào tỉnh này. Đến năm 1963, chính quyền lập thêm tỉnh Hậu Nghĩa từ các quận giáp ranh phía tây bắc Sài Gòn, gồm Củ Chi, Trảng Bàng, Đức Hòa, Đức Huệ, với mục đích chủ yếu là quân sự: kiểm soát vùng cửa ngõ, nơi lực lượng kháng chiến hoạt động mạnh.
Khi quận Củ Chi chuyển sang Hậu Nghĩa, phần đất phía đông sát sông không đi theo mà ở lại tỉnh Bình Dương, tổ chức thành quận Phú Hòa. Một số tài liệu cho rằng quận Phú Hòa đã được lập từ trước năm 1963, tách từ chính quận Củ Chi; các nguồn phổ thông không hoàn toàn thống nhất về năm lập và danh sách xã, nên bài này chỉ nêu khung chung.
Điều cần hiểu là trong giai đoạn ấy, ranh giới hành chính được vẽ theo nhu cầu quân sự và quản lý nhiều hơn theo đời sống. Một vùng có thể được tách, nhập, chuyển tỉnh trong vài năm, và người dân thường chỉ biết khi giấy tờ của mình đổi cách ghi.
Vì sao phía đông Củ Chi đi với Bình Dương
Sông là đường đi, không chỉ là ranh. Trong thời kỳ đường bộ còn kém, sông Sài Gòn là con đường chính. Người hai bờ đi đò qua lại, chở hàng xuống Thủ Dầu Một, lên Bến Súc, xuống Sài Gòn. Về mặt đi lại, vùng ven sông phía Củ Chi gần Thủ Dầu Một hơn nhiều nơi khác.
Chợ và trung tâm dịch vụ. Thủ Dầu Một là tỉnh lỵ lâu đời, có chợ lớn, trường học, bệnh viện. Với dân vùng ven sông phía tây, sang Thủ Dầu Một nhiều khi tiện hơn đi về khu trung tâm Củ Chi hay xuống Sài Gòn.
Cân nhắc quản lý thời chiến. Việc chia vùng Củ Chi thành hai phần thuộc hai tỉnh khác nhau gắn với cách bố trí lực lượng và kiểm soát địa bàn của chính quyền lúc đó. Đây là lý do hành chính, không phản ánh sự khác biệt văn hóa giữa hai phần.
Đời sống không chia theo ranh. Dù khác tỉnh, người phía đông và phía tây vùng Củ Chi vẫn chung họ hàng, chung đám tiệc, chung đường đi. Ranh tỉnh chủ yếu hiện trên giấy tờ và ở các trạm kiểm soát.
Dấu vết của quận Phú Hòa trên giấy tờ gia đình
Nơi dễ gặp quận Phú Hòa nhất hiện nay là trong giấy tờ cũ của gia đình: giấy khai sinh, chứng chỉ học, giấy tờ đất, giấy hôn thú lập trước năm 1975. Một người sinh ở Phú Hòa Đông khoảng thập niên 1960 có thể có giấy khai sinh ghi "xã Phú Hòa Đông, quận Phú Hòa, tỉnh Bình Dương". Anh chị em ruột cùng nhà nhưng sinh vào năm khác có thể có giấy ghi khác, tùy thời điểm.
Những giấy tờ ấy vẫn là giấy tờ hợp lệ của thời điểm cấp. Khi cần dùng cho thủ tục hiện nay, như làm căn cước, làm hồ sơ hưu trí, làm thủ tục thừa kế, người ta thường phải trình kèm thông tin xác định nơi đó nay thuộc đơn vị nào. Cơ quan tiếp nhận ở TP Hồ Chí Minh đã quen với những chuỗi địa chỉ kiểu này, nhưng bạn nên chuẩn bị sẵn để giải thích.
Với những ai làm gia phả, tên quận Phú Hòa là một mốc thời gian rất hữu ích. Gặp tên này trên giấy tờ, bạn biết giấy được lập trong khoảng từ cuối thập niên 1950 đến 1975. Gặp tên "Hậu Nghĩa" cho một người ở khu trung tâm Củ Chi, bạn biết giấy lập từ năm 1963 về sau.
Phân biệt quận Phú Hòa với những "Phú Hòa" khác
Tra cứu "quận Phú Hòa" hay "Phú Hòa Bình Dương" trên mạng hiện nay sẽ ra nhiều kết quả không liên quan. Bảng dưới giúp bạn nhận ra mình đang đọc về nơi nào.
| Tên | Thời gian | Ở đâu | Liên quan tới Phú Hòa Đông |
|---|---|---|---|
| Quận Phú Hòa | Trước 1975 | Tỉnh Bình Dương thời đó, bờ tây sông Sài Gòn | Có; gồm vùng phía đông Củ Chi ngày nay |
| Phường Phú Hòa | Đến 6/2025 | Thủ Dầu Một, Bình Dương cũ | Không; ở bờ đông sông, nay thuộc phường Phú Lợi |
| Huyện Phú Hòa | Đến 6/2025 | Phú Yên cũ, nay thuộc Đắk Lắk | Không |
| Xã Phú Hòa Đông | Từ trước đến nay | Vùng Củ Chi, TP Hồ Chí Minh | Chính là địa bàn của trang này |
Khi đọc một tài liệu nói "Phú Hòa, Bình Dương", hãy xem năm của tài liệu. Trước 1975 có thể là quận Phú Hòa bên bờ tây; sau 1975 thì gần như chắc chắn là phường Phú Hòa của Thủ Dầu Một.
Sau 1975: quận Phú Hòa nhập vào huyện Củ Chi
Sau năm 1975, tỉnh Hậu Nghĩa giải thể, và các đơn vị hành chính được tổ chức lại. Huyện Củ Chi thuộc TP Hồ Chí Minh được lập trên cơ sở quận Củ Chi cũ và quận Phú Hòa cũ. Sông Sài Gòn lúc này trở thành ranh giới rõ ràng giữa TP Hồ Chí Minh và tỉnh Sông Bé, rồi tỉnh Bình Dương tái lập năm 1997.
Việc nhập hai quận làm vùng Củ Chi trở lại thành một khối liền mạch, phù hợp với đời sống của người dân vốn không bao giờ chia theo ranh tỉnh. Trong khoảng năm mươi năm tiếp theo, tên quận Phú Hòa gần như biến mất khỏi giấy tờ mới, chỉ còn trong hồ sơ cũ, trong sử địa phương và trong trí nhớ.
Một dấu vết thú vị là tên xã Phú Hòa Đông vẫn còn đó, như một mảnh của tên quận cũ còn sót lại trên bản đồ. Người lớn tuổi đôi khi vẫn nói "hồi còn quận Phú Hòa" để chỉ giai đoạn trước 1975, giống như người ở nơi khác nói "hồi còn tỉnh Gia Định".
Đi lại giữa hai bờ: từ chuyến đò đến cây cầu
Trong thời quận Phú Hòa, việc đi lại giữa vùng ven sông phía Củ Chi và Thủ Dầu Một chủ yếu dựa vào đò ngang và ghe thuyền. Người đi chợ, đi học, đi làm giấy tờ ở tỉnh lỵ phải tính theo con nước và giờ đò. Những bến đò ven sông vì thế trở thành điểm hẹn của cả vùng: nơi chờ khách, nơi bán nước, nơi tin tức được truyền qua lại.
Về sau, cầu Phú Cường bắc qua sông Sài Gòn nối vùng Củ Chi với Thủ Dầu Một làm thay đổi hẳn nhịp đi lại. Xe máy, xe tải có thể qua sông bất kể con nước, và quan hệ buôn bán, làm ăn giữa hai bờ mở rộng mạnh. Một số bến đò nhỏ vẫn còn hoạt động trong vùng, phục vụ người đi gần, nhưng vai trò đã khác trước nhiều.
Câu chuyện đò và cầu cho thấy vì sao một vùng đất có thể từng thuộc tỉnh bên kia sông. Khi con sông còn là con đường, hai bờ gắn với nhau chặt hơn chúng ta tưởng; khi đường bộ phát triển, ranh giới hành chính dễ được kéo theo đường bộ. Thông tin về các bến đò đang hoạt động, giờ chạy và an toàn khi qua sông thuộc về mục đi lại của trang.
Nghe người lớn tuổi kể về thời quận Phú Hòa thế nào cho đúng
Lời kể là tư liệu quý. Những người sinh trước năm 1960 ở Phú Hòa Đông là nhân chứng cuối cùng của thời quận Phú Hòa. Họ nhớ đường đi, chợ búa, bến đò, cách gọi tên mà không văn bản nào ghi lại.
Trí nhớ dễ lẫn mốc năm. Người kể thường nhớ rất rõ sự việc nhưng nhầm năm, nhầm thứ tự. Khi ghi lại, nên hỏi theo các mốc dễ nhớ như "trước hay sau khi có con đầu lòng", "trước hay sau năm 1975".
Tên gọi có thể khác giấy tờ. Người dân hay gọi theo tên nôm, tên xóm, tên chợ, có khi gọi theo tên của hệ thống kháng chiến. Đừng sửa lời họ cho khớp với sách; ghi nguyên văn rồi chú thích bên cạnh.
Tôn trọng những ký ức khó nói. Thời kỳ ấy gắn với chiến tranh và mất mát. Có người không muốn kể, có chuyện không nên hỏi dồn. Cuộc trò chuyện nên đi theo nhịp của người kể.
Năm 2025: hai bờ sông lại chung một đơn vị
Từ 1/7/2025, tỉnh Bình Dương cũ nhập vào TP Hồ Chí Minh, cùng với Bà Rịa – Vũng Tàu cũ. Như vậy, vùng Phú Hòa Đông bên bờ tây và vùng Thủ Dầu Một bên bờ đông, sau khoảng năm mươi năm thuộc hai đơn vị cấp tỉnh khác nhau, lại cùng nằm trong một đơn vị. Theo một nghĩa nào đó, đây là lần thứ hai trong lịch sử hiện đại hai bờ sông này cùng chung một tỉnh, sau giai đoạn quận Phú Hòa trước 1975.
Điểm khác căn bản là lần này không có lý do quân sự, mà là quyết định sắp xếp lại bộ máy hành chính trên cả nước. Với người dân, việc sang bên kia sông giờ là đi trong cùng thành phố. Cầu Phú Cường, nối vùng Củ Chi với Thủ Dầu Một, trở thành một cây cầu nội đô theo nghĩa hành chính.
Nhìn lại cả chặng đường, quận Phú Hòa là một lời nhắc rằng ranh giới hành chính luôn thay đổi, còn sông, đất và mối quan hệ giữa người hai bờ thì bền hơn nhiều. Những ai lo lắng về việc đổi tên năm 2025 có thể an tâm phần nào khi nhìn vào lịch sử ấy: tên đơn vị đã đổi nhiều lần, nhưng làng xóm vẫn còn đó.
Tư liệu nên tìm để hiểu thêm về thời quận Phú Hòa
Người muốn tìm hiểu kỹ hơn về giai đoạn phía đông Củ Chi thuộc quận Phú Hòa có thể bắt đầu từ ba nguồn. Thứ nhất là các bộ địa chí về TP Hồ Chí Minh, về tỉnh Bình Dương và về huyện Củ Chi đã xuất bản, nơi thường có phần lịch sử hành chính với các mốc thành lập, sáp nhập quận huyện. Thứ hai là giấy tờ gia đình như giấy khai sinh, giấy chứng nhận đất, học bạ của người sinh trước năm 1975, nơi có thể ghi tên quận Phú Hòa, tỉnh Bình Dương.
Thứ ba là lời kể của người lớn tuổi, nhất là những người từng đi học, đi chợ hay làm giấy tờ ở quận lỵ thời ấy. Khi nghe, nên hỏi cụ thể: quận lỵ đặt ở đâu, đi bằng đường nào, qua sông bằng bến nào, rồi đối chiếu với tài liệu. Các chi tiết như vị trí quận lỵ hay ranh giới chính xác của quận Phú Hòa qua từng năm nên được kiểm trong tài liệu có nguồn trước khi viết lại hay đưa vào bài giới thiệu chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Quận Phú Hòa có quận lỵ ở đâu?
Tư liệu phổ thông hiện có không thống nhất về vị trí quận lỵ và năm lập quận, nên bài này không khẳng định. Nếu cần chính xác, bạn nên tìm trong các bộ địa chí đã xuất bản hoặc hồ sơ hành chính thời kỳ đó tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II ở TP Hồ Chí Minh.
Quận Phú Hòa gồm những xã nào?
Nhìn chung là các xã phía đông vùng Củ Chi ven sông Sài Gòn, trong đó có Phú Hòa Đông. Danh sách chính xác thay đổi theo từng năm và các nguồn ghi khác nhau, nên khi cần dùng cho hồ sơ hay nghiên cứu, bạn nên đối chiếu tài liệu gốc thay vì dựa vào danh sách trên mạng.
Có còn công trình nào mang tên quận Phú Hòa không?
Trên giấy tờ hành chính hiện nay thì không. Tên Phú Hòa còn trong tên xã Phú Hòa Đông, và có thể còn trong tên một số cơ sở, con đường địa phương. Phần lớn dấu vết của quận cũ nằm trong giấy tờ gia đình và lời kể của người lớn tuổi.
Vì sao sách sử kháng chiến lại dùng tên vùng khác với quận Phú Hòa?
Vì lực lượng kháng chiến tổ chức địa bàn theo hệ thống riêng, với tên gọi và ranh giới không trùng với hệ thống hành chính của chính quyền Sài Gòn. Hai hệ thống tên cùng tồn tại trong một thời kỳ, nên khi đọc tài liệu cần biết tài liệu đó dùng hệ thống nào.
Người sinh ở Phú Hòa Đông trước 1975 ghi nơi sinh thế nào khi làm giấy tờ mới?
Thường được ghi theo giấy khai sinh gốc hoặc theo hướng dẫn của cơ quan tiếp nhận, có thể kèm tên đơn vị hiện nay. Cách ghi cụ thể phụ thuộc loại giấy tờ và quy định hiện hành, nên bạn mang theo bản gốc và hỏi cán bộ trước khi điền.