Trong hơn ba trăm năm, vùng đất nay là xã Phú Hòa Đông đã đổi chỗ trong bộ máy hành chính nhiều lần: thuộc phủ Gia Định từ cuối thế kỷ 17, thuộc tỉnh Gia Định thời nhà Nguyễn và thời Pháp, có giai đoạn thuộc tỉnh Bình Dương trước năm 1975, thuộc huyện Củ Chi của TP Hồ Chí Minh từ năm 1976, và từ 1/7/2025 là một xã trực thuộc TP Hồ Chí Minh.
Những mốc lớn của cả vùng Gia Định thì có tư liệu rõ. Còn những mốc nhỏ riêng cho làng Phú Hòa Đông, Tân Thạnh Đông, Tân Thạnh Tây, như năm lập làng, thuộc tổng nào, đổi tên khi nào, thì tư liệu phổ thông rất ít. Bài này trình bày dòng thời gian theo từng giai đoạn, tách bạch phần chắc chắn và phần còn cần kiểm chứng, để bạn đọc giấy tờ cũ, sách cũ hay nghe người lớn kể mà không bị rối.
Trước khi có tên làng: đất Gia Định cuối thế kỷ 17
Mốc đầu tiên được sử sách ghi rõ là năm 1698, khi Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược và lập phủ Gia Định với hai huyện là Phước Long (dinh Trấn Biên) và Tân Bình (dinh Phiên Trấn). Vùng đất phía tây sông Đồng Nai và hai bờ sông Sài Gòn, trong đó có vùng Củ Chi sau này, thuộc phạm vi huyện Tân Bình. Đây là lúc vùng đất bắt đầu có sổ đinh, sổ điền theo cách quản lý của chính quyền chúa Nguyễn.
Trước mốc ấy, người Việt đã đến khai phá rải rác ở nhiều nơi trong vùng, và trước nữa là cư dân Khmer cùng những cộng đồng khác. Tuy nhiên, chưa có tư liệu cụ thể cho biết dân cư ở phía đông Củ Chi vào thế kỷ 17 đông hay thưa, sống bằng nghề gì. Cách hình dung hợp lý nhất là một vùng rừng thưa và đất gò xen bưng trũng ven sông, người đến trước lập xóm nhỏ dọc các bến.
Điều nên nhớ là phủ Gia Định năm 1698 rộng hơn rất nhiều so với TP Hồ Chí Minh ngày nay. Vì vậy khi sách nói một sự kiện "ở Gia Định" thế kỷ 18, không có nghĩa nó xảy ra gần trung tâm thành phố hiện tại.
Thời chúa Nguyễn và nhà Nguyễn: làng có tên chữ
Trong thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19, đơn vị hành chính vùng Gia Định được tổ chức lại nhiều lần: dinh Phiên Trấn thành trấn Phiên An, huyện Tân Bình được nâng lên thành phủ Tân Bình và chia ra các huyện nhỏ hơn. Theo nhiều tài liệu, vùng Hóc Môn – Củ Chi thuộc phủ Tân Bình, dưới các huyện có tên thay đổi qua những lần tách nhập. Cần lưu ý một bẫy tên gọi: thời Nguyễn từng có huyện Bình Dương thuộc phủ Tân Bình, hoàn toàn khác với tỉnh Bình Dương do chính quyền Sài Gòn lập năm 1956.
Những năm 1830, dưới thời Minh Mạng, Nam Kỳ được chia thành sáu tỉnh, trong đó tỉnh Phiên An về sau đổi tên thành tỉnh Gia Định. Cũng trong thời kỳ này, triều đình tổ chức đo đạc và lập địa bạ cho các làng Nam Kỳ. Bộ địa bạ ấy là nguồn tư liệu quý nhất để biết một làng đã có tên chữ là gì, thuộc tổng nào, có bao nhiêu ruộng đất. Các nhà nghiên cứu, tiêu biểu là Nguyễn Đình Đầu, đã khai thác bộ địa bạ này trong nhiều công trình.
Tên các làng trong vùng như Phú Hòa Đông, Tân Thạnh hình thành trong khung ấy, nhưng năm chính xác thì bài này không khẳng định được. Người muốn kiểm chứng nên tìm trong các công trình nghiên cứu địa bạ, thay vì dựa vào lời kể "làng có từ thời ông cố".
Thời Pháp: tỉnh Gia Định, tổng và làng
Năm 1859 quân Pháp đánh chiếm thành Gia Định; theo Hòa ước Nhâm Tuất năm 1862, ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ trong đó có Gia Định được nhượng cho Pháp. Từ đó, vùng Củ Chi nằm trong hệ thống hành chính thuộc địa, ban đầu với các khu vực do viên chức Pháp cai quản, rồi từ khoảng năm 1900 tổ chức thành các tỉnh theo kiểu mới. Vùng này thuộc tỉnh Gia Định trong suốt phần lớn thời Pháp.
Dưới tỉnh là quận, dưới quận là tổng, dưới tổng là làng. Mỗi làng có hội đồng hương chức, có đình, có sổ bộ riêng. Giấy tờ thời kỳ này, như bằng khoán đất hay giấy khai sinh, thường ghi đầy đủ chuỗi "làng ..., tổng ..., quận ..., tỉnh Gia Định". Gia đình nào còn giữ những giấy ấy là đang giữ một tư liệu lịch sử thật về tên làng, tên tổng của mình.
Thời kỳ này cũng là lúc các con đường liên làng, đường đất đỏ nối ra quốc lộ và các bến sông được dùng nhiều hơn để chở lúa, chở hàng về Sài Gòn. Vùng Củ Chi vẫn chủ yếu là nông thôn, đất gò trồng hoa màu, đất trũng làm ruộng. Phía bên kia sông, Thủ Dầu Một phát triển thành tỉnh lỵ với nghề gỗ, nghề gốm và các đồn điền cao su lớn ở phía bắc.
Dòng thời gian hành chính tóm tắt
Dưới đây là các mốc chính áp dụng cho vùng đất nay là xã Phú Hòa Đông. Các mốc có năm cụ thể là những mốc chung của cả vùng, được nhiều tài liệu ghi nhận; các mốc riêng của làng thì ghi theo mức độ chắc chắn hiện có.
- 1698: lập phủ Gia Định; vùng này thuộc huyện Tân Bình.
- Đầu thế kỷ 19: thuộc phủ Tân Bình, trấn Phiên An của Gia Định thành; các huyện bên dưới thay đổi qua những lần tách nhập.
- Những năm 1830: Minh Mạng lập sáu tỉnh Nam Kỳ; vùng này thuộc tỉnh Phiên An, sau đổi thành tỉnh Gia Định. Lập địa bạ cho các làng.
- 1859–1862: Pháp chiếm thành Gia Định, rồi theo hòa ước 1862 cai quản miền Đông Nam Kỳ.
- Khoảng 1900 đến giữa thế kỷ 20: thuộc tỉnh Gia Định thời Pháp, với hệ thống quận, tổng, làng.
- Từ giữa thập niên 1950: chính quyền Sài Gòn lập tỉnh Bình Dương; theo các tài liệu địa chí thường dẫn, vùng Củ Chi được đưa vào tỉnh này.
- 1963–1975: quận Củ Chi chuyển sang tỉnh Hậu Nghĩa mới lập; phần phía đông, gồm vùng Phú Hòa Đông, thuộc quận Phú Hòa của tỉnh Bình Dương.
- Từ 1976: TP Hồ Chí Minh được đặt tên chính thức; huyện Củ Chi được lập trên cơ sở quận Củ Chi và quận Phú Hòa cũ.
- 1/7/2025: bỏ cấp huyện; xã Phú Hòa Đông mới được lập từ Phú Hòa Đông, Tân Thạnh Đông, Tân Thạnh Tây, trực thuộc TP Hồ Chí Minh mở rộng.
Ba mốc từ giữa thập niên 1950 đến 1976 là phần dễ nhầm nhất, vì cùng một vùng đất mà các tài liệu thời đó ghi khác nhau tùy bên quản lý và tùy năm. Khi gặp một giấy tờ ghi "tỉnh Bình Dương" hay "tỉnh Hậu Nghĩa" cho người sinh ở Củ Chi, đó thường là đúng với thời điểm cấp.
Giai đoạn 1956–1975: một vùng, hai tỉnh
Giai đoạn này là phần phức tạp nhất của lịch sử hành chính vùng Củ Chi. Theo các tài liệu địa chí phổ biến, khi chính quyền Sài Gòn lập tỉnh Bình Dương giữa thập niên 1950, vùng Củ Chi thuộc tỉnh này. Năm 1963, tỉnh Hậu Nghĩa được lập từ các quận giáp ranh tây bắc Sài Gòn, và quận Củ Chi chuyển sang Hậu Nghĩa. Phần phía đông, sát sông Sài Gòn, ở lại tỉnh Bình Dương dưới tên quận Phú Hòa.
Nói cách khác, trong khoảng một thập niên trước 1975, người ở vùng Phú Hòa Đông và người ở khu trung tâm Củ Chi, dù chỉ cách nhau một quãng đường, lại thuộc hai tỉnh khác nhau. Những năm chính xác lập quận Phú Hòa và danh sách xã của quận này nên được kiểm lại trong tài liệu gốc, vì các nguồn phổ thông không hoàn toàn thống nhất.
Song song với hệ thống của chính quyền Sài Gòn, lực lượng kháng chiến cũng có cách tổ chức địa bàn riêng, với tên gọi và ranh giới không trùng khớp. Đây là lý do khi đọc hồi ký, sử địa phương hay các bài viết về chiến tranh, bạn có thể gặp những tên vùng khác hẳn với tên trên giấy tờ hành chính cùng thời.
Từ 1976 đến 2025: nửa thế kỷ dưới tên huyện Củ Chi
Sau năm 1975, các đơn vị cũ được sắp xếp lại. Huyện Củ Chi thuộc TP Hồ Chí Minh được lập trên cơ sở quận Củ Chi của tỉnh Hậu Nghĩa và quận Phú Hòa của tỉnh Bình Dương. Từ đây, sông Sài Gòn trở thành ranh giữa TP Hồ Chí Minh và tỉnh Sông Bé, rồi từ năm 1997 là ranh với tỉnh Bình Dương tái lập. Trong gần năm mươi năm, người Phú Hòa Đông, Tân Thạnh Đông, Tân Thạnh Tây quen ghi trên mọi giấy tờ "huyện Củ Chi, TP Hồ Chí Minh".
Trong giai đoạn này, huyện Củ Chi có 20 xã và một thị trấn, và ranh giới các xã cũng có những lần điều chỉnh nhỏ. Thị trấn Củ Chi là trung tâm hành chính, nơi người dân lên làm giấy tờ cấp huyện, đi chợ lớn, đi bệnh viện huyện. Danh sách 21 đơn vị này chính là cơ sở để sắp xếp thành 7 xã mới năm 2025.
Với nhiều gia đình, đây là giai đoạn mà toàn bộ giấy tờ quan trọng của họ được lập: sổ hộ khẩu, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy khai sinh của con cái. Vì vậy, chuỗi địa chỉ "xã ..., huyện Củ Chi" sẽ còn xuất hiện trên giấy tờ đang dùng trong nhiều năm nữa.
Đọc một mốc năm trong sách cũ thế nào cho đúng
Hỏi xem mốc ấy áp cho phạm vi nào. Một năm thành lập "huyện Củ Chi" khác với năm thành lập "quận Củ Chi", khác với năm một xã cụ thể ra đời. Nhiều bài viết lẫn các phạm vi này với nhau, dẫn tới những câu kiểu "Phú Hòa Đông thành lập năm 1976", trong khi 1976 thật ra là mốc của huyện.
Hỏi xem mốc ấy theo hệ thống nào. Trước 1975 có hai hệ thống tổ chức địa bàn song song. Một năm đúng với hệ thống hành chính của chính quyền Sài Gòn có thể không đúng với cách tổ chức của lực lượng kháng chiến, và ngược lại.
Ưu tiên văn bản gốc hơn bài tổng hợp. Quyết định, nghị định, địa bạ, sổ bộ là nguồn gốc. Bài báo, trang mạng, sách phổ thông là nguồn tổng hợp, có thể chép lại lỗi của nhau. Khi hai nguồn lệch, nguồn gốc thắng.
Chấp nhận khoảng mờ. Có những mốc không thể xác định chính xác bằng tư liệu hiện có. Viết "khoảng giữa thập niên 1950" trung thực hơn là bịa ra một ngày tháng cụ thể. Bài này cố ý dùng cách viết đó ở những chỗ nguồn chưa thống nhất.
Ghi lại nguồn khi chép. Nếu bạn ghi lịch sử xã cho gia đình hay cho một tập kỷ yếu, hãy ghi kèm mỗi mốc lấy từ đâu. Người đọc sau sẽ biết mốc nào đáng tin và mốc nào cần kiểm thêm.
Câu hỏi thường gặp
Phú Hòa Đông có phải là vùng đất của tỉnh Bình Dương trả về TP Hồ Chí Minh không?
Không hẳn. Vùng này có giai đoạn trước 1975 thuộc tỉnh Bình Dương của chính quyền Sài Gòn, nhưng từ năm 1976 đã thuộc huyện Củ Chi của TP Hồ Chí Minh. Năm 2025 chỉ là năm cả tỉnh Bình Dương cũ cũng nhập vào TP Hồ Chí Minh.
Làng Phú Hòa Đông có từ năm nào?
Tư liệu phổ thông chưa ghi năm lập làng cụ thể. Nguồn đáng tìm là các công trình nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn những năm 1830 và các bộ địa chí của TP Hồ Chí Minh. Những con số năm lập làng lan truyền không dẫn nguồn nên được xem là chưa kiểm chứng.
Huyện Bình Dương thời Nguyễn có liên quan tỉnh Bình Dương sau này không?
Chỉ trùng tên. Huyện Bình Dương thời Nguyễn là một huyện thuộc phủ Tân Bình, gần vùng Sài Gòn – Gia Định. Tỉnh Bình Dương do chính quyền Sài Gòn lập giữa thập niên 1950 lấy tỉnh lỵ ở Thủ Dầu Một, là một đơn vị khác hẳn về phạm vi và thời gian.
Giấy khai sinh ông bà ghi "quận Phú Hòa, tỉnh Bình Dương" có phải ghi sai?
Không sai. Đó là cách ghi đúng với thời điểm cấp, khi vùng phía đông Củ Chi thuộc quận Phú Hòa của tỉnh Bình Dương. Khi dùng giấy này cho thủ tục hiện nay, bạn trình kèm thông tin địa chỉ hiện tại; cơ quan tiếp nhận sẽ hướng dẫn cách ghi.
Đọc sách nào để hiểu lịch sử hành chính vùng Củ Chi?
Nên bắt đầu từ Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức cho thời Nguyễn, các công trình về địa bạ Nam Kỳ của Nguyễn Đình Đầu, và các bộ địa chí về TP Hồ Chí Minh, về huyện Củ Chi đã được xuất bản. Đọc kèm, so sánh các nguồn với nhau trước khi tin một mốc năm.