Ở các ấp lâu đời của Phú Hòa Đông, kiểu gia đình phổ biến là nhiều thế hệ sống trên cùng một mảnh đất: ông bà ở căn nhà cũ giữa vườn, các con lập gia đình cất nhà riêng ngay bên cạnh, cháu chắt chạy qua lại giữa các nhà như trong một sân chung. Không nhất thiết ở chung một mái nhà như ngày xưa, nhưng bữa cơm, việc đồng áng, đám giỗ và chuyện giữ cháu vẫn gắn mọi người với nhau.
Kiểu sống này có nhiều điều quý: trẻ có ông bà trông, người già có con cháu gần, việc nhà nông có người phụ. Nó cũng có những điểm dễ căng thẳng, nhất là khi đất tăng giá, khi người con dâu, con rể từ nơi khác về, hay khi đến lúc phải chia đất. Bài viết tả lại nếp gia đình ấy như người trong xã vẫn sống, kèm vài điều nên lưu ý để giữ được hoà khí.
Một mảnh đất, nhiều căn nhà
Hình ảnh quen thuộc ở các ấp như Phú Hiệp, Cây Trâm hay các ấp số phía Tân Thạnh Đông cũ là một khu vườn rộng, ở giữa là căn nhà cũ của ông bà, mái ngói hoặc mái tôn, có hàng hiên và bàn thờ gia tiên ở gian giữa. Quanh đó là vài căn nhà mới xây của các con, có khi chỉ cách nhau một lối đi lát gạch. Phía sau là chuồng bò, ruộng rau hay vườn cây mà cả nhà cùng làm hoặc chia nhau làm.
Cách ở này hình thành tự nhiên. Đất nông thôn trước đây rộng, giá trị chủ yếu nằm ở chỗ trồng trọt chứ không phải chỗ cất nhà. Khi con lập gia đình, cha mẹ chỉ cho một góc vườn để cất nhà, vừa đỡ tốn tiền mua đất, vừa giữ con gần mình. Qua vài chục năm, một mảnh đất có thể có ba bốn căn nhà của anh chị em ruột, chung một cái giếng, chung lối ra đường, chung cả con chó giữ nhà.
Ngày nay, khi đất ở Phú Hòa Đông có giá hơn và việc tách thửa, xây nhà phải theo quy hoạch, chuyện “chỉ cho con một góc vườn” không còn đơn giản như trước. Muốn con được đứng tên phần đất mình ở, gia đình phải làm thủ tục tặng cho, tách thửa hay chuyển mục đích sử dụng đất theo quy định hiện hành. Phần thủ tục có bài riêng ở mục thủ tục hành chính; bài này chỉ nói chuyện tình cảm và nếp nhà.
Ai giữ nhà cũ, ai giữ hương hoả
Con út hay con trai giữ nhà. Ở nhiều gia đình Nam Bộ, người con út, thường là con trai út, ở lại với cha mẹ, sau này giữ căn nhà cũ và bàn thờ ông bà. Có nhà giao cho con trai trưởng, có nhà giao cho người con gái ở gần nhất. Không có luật cứng, mỗi nhà một cách, nhưng thường được cha mẹ nói rõ khi còn khoẻ.
Phần đất hương hoả. Một số gia đình giữ lại một phần đất không chia, gọi là đất hương hoả, để người giữ nhà thờ dùng lo giỗ chạp. Phần đất này dễ sinh chuyện về sau nếu không ghi rõ trên giấy tờ ai đứng tên, ai được hưởng hoa lợi.
Nhà thờ họ. Những dòng họ lớn lâu đời có thể có nhà thờ họ riêng, nơi cả họ về cúng giỗ ông bà đời trên. Người trưởng họ hoặc một chi được giao trông coi. Bài về đám giỗ đã kể kỹ hơn phần việc trong những ngày này.
Người giữ nhà gánh nhiều việc. Giữ nhà cũ không chỉ là được ở. Người đó lo phụng dưỡng cha mẹ già, lo giỗ, lo sửa nhà, tiếp họ hàng về thăm. Anh chị em ở xa thường góp tiền lo giỗ và lo thuốc men cho cha mẹ, coi như chia bớt gánh nặng cho người ở lại.
Ông bà giữ cháu, cha mẹ đi làm ca
Ở một xã có nhiều xưởng và khu công nghiệp trong tầm xe máy như Phú Hòa Đông, nhiều cặp vợ chồng trẻ cùng đi làm ca, sáng đi tối về. Ông bà trở thành người giữ cháu chính: đưa đón cháu đi học, nấu cơm trưa, tắm rửa, dỗ ngủ. Với ông bà, giữ cháu vừa là niềm vui vừa là việc nặng, nhất là khi còn phải lo chuồng bò hay ruộng rau. Có nhà ông bà giữ cháu nội lẫn cháu ngoại, cả bốn năm đứa một lúc.
Chuyện giữ cháu dễ phát sinh khác biệt về cách nuôi dạy. Ông bà quen cho cháu ăn no, ít cấm đoán, có khi cho xem điện thoại cả buổi để rảnh tay làm việc; cha mẹ trẻ đọc sách nuôi con, muốn giới hạn đồ ngọt và màn hình. Những gia đình giữ được hoà khí thường thống nhất vài điều quan trọng nhất, như giờ ngủ, chuyện ăn uống, an toàn quanh ao, mương và đường lớn, còn lại để ông bà làm theo cách của mình.
An toàn cho trẻ ở nhà vườn có những điểm riêng: ao cá, mương nước, giếng, chuồng bò, máy cắt cỏ, thuốc trừ sâu cất trong nhà kho. Cha mẹ nên cùng ông bà rào lại ao, mương gần nhà, đậy giếng, cất thuốc lên cao có khoá. Ông bà lớn tuổi khó chạy theo cháu như người trẻ, nên môi trường an toàn quan trọng hơn lời dặn.
Sống nhiều thế hệ trên một mảnh đất: được gì, khó gì
Bảng dưới đây gom những điều người trong xã hay nhắc khi bàn chuyện ở chung hay ở riêng. Mỗi gia đình cân nhắc theo hoàn cảnh của mình:
| Khía cạnh | Điều được | Điều dễ vướng |
|---|---|---|
| Con nhỏ | có ông bà trông, ăn cơm nhà, quen họ hàng | khác biệt cách nuôi dạy giữa hai thế hệ |
| Người già | có con cháu gần, ốm đau có người lo | gánh việc giữ cháu khi sức đã yếu |
| Kinh tế | không tốn tiền thuê nhà, chia nhau việc ruộng, chuồng bò | chi tiêu chung dễ thiếu rõ ràng |
| Đất đai | giữ được đất của ông bà, không phải mua | chia đất về sau dễ tranh chấp nếu không rõ ràng |
| Con dâu, con rể | được giúp đỡ khi mới lập gia đình | mất riêng tư, phải theo nếp nhà chồng hoặc nhà vợ |
| Giỗ chạp, lễ Tết | đông đủ, ấm cúng, chia việc dễ | người giữ nhà gánh nhiều việc hơn |
Nhìn bảng sẽ thấy phần lớn điều dễ vướng không nằm ở chuyện ở gần, mà ở chuyện không nói rõ: tiền chung, đất chung, việc chung. Các gia đình sống thuận hoà lâu năm thường có một người lớn đứng ra nói chuyện thẳng khi cần, và anh chị em không ngại ghi lại những thoả thuận quan trọng.
Khi đất tăng giá: chuyện chia đất và giữ tình anh em
Mấy năm gần đây, cùng với đường sá mở mang và xưởng, kho mọc lên dọc các tỉnh lộ, đất ở Phú Hòa Đông được nhiều người hỏi mua hơn trước. Mảnh vườn mà ông bà xưa chỉ coi là chỗ trồng cây bỗng trở thành tài sản lớn. Đây là lúc nhiều gia đình đứng trước chuyện chia đất: chia cho đều, giữ lại một phần cho người giữ nhà, bán bớt để chia tiền, hay giữ nguyên để làm ăn chung.
Không có cách chia nào đúng cho mọi nhà. Điều mà người lớn tuổi trong xã hay khuyên là chia khi cha mẹ còn minh mẫn, nói rõ trước mặt các con, và làm giấy tờ theo đúng quy định thay vì chỉ hứa miệng. Nhiều câu chuyện buồn ở nông thôn bắt đầu từ một lời hứa “phần này để cho thằng út” mà không ai ghi lại, rồi đến khi cha mẹ mất, mỗi người nhớ một kiểu.
Khi cần, gia đình có thể nhờ trưởng ấp, người lớn trong họ hay hoà giải viên ở cơ sở ngồi chứng kiến buổi bàn chia đất. Những việc liên quan đến quyền sử dụng đất, thừa kế, tặng cho nên hỏi bộ phận tiếp nhận hồ sơ của xã hoặc văn phòng công chứng để làm đúng thủ tục hiện hành. Đất có thể chia, nhưng tình anh em mất đi thì khó lấy lại.
Nếp nhà còn giữ và những thứ đã đổi
Những nếp nhà còn giữ khá rõ ở các gia đình nhiều thế hệ trong xã là bữa cơm chiều có mặt đông đủ ngày cuối tuần, chuyện con cháu đi xa về phải ghé chào ông bà trước, cúng cơm ngày rằm, ngày giỗ, và chuyện anh chị em góp tiền khi cha mẹ đau ốm. Trẻ con lớn lên trong sân chung học cách gọi đúng vai vế: chú, bác, cô, dì, cậu, mợ, điều mà trẻ ở chung cư thành phố ít khi được biết.
Có những thứ đã đổi. Ngày xưa con cái ở gần cha mẹ suốt đời; ngày nay nhiều người trẻ ra ở riêng, thuê nhà gần chỗ làm, chỉ về cuối tuần. Ngày xưa con dâu nghe lời mẹ chồng gần như tuyệt đối; nay con dâu đi làm, có thu nhập riêng, việc nhà chia sẻ nhiều hơn. Ngày xưa ông bà quyết mọi việc lớn; nay nhiều chuyện như sửa nhà, mua xe, cho con học đâu, các con tự quyết rồi báo lại.
Những thay đổi ấy không làm gia đình nhiều thế hệ biến mất, mà làm nó mềm hơn. Thay vì ở chung một mái nhà, người ta ở gần trên cùng mảnh đất; thay vì nghe lệnh, người ta bàn với nhau. Với một xã đang chuyển mình từ nông nghiệp sang ven đô, đó có lẽ là cách thích nghi tự nhiên nhất.
Bữa cơm chung và cuốn sổ chi tiêu
Ở nhiều gia đình nhiều thế hệ trong xã, các nhà con ăn riêng ngày thường nhưng nấu chung vào những dịp nhất định: cuối tuần, ngày rằm, ngày giỗ, hoặc khi ông bà muốn gọi con cháu về. Có nhà duy trì một nồi cơm chung buổi chiều, ai đi làm về sớm thì nấu, ai về muộn thì phần. Cách này tiết kiệm, ấm cúng, nhưng chỉ bền khi chi tiêu được chia rõ ràng. Nhà nào cũng có những tháng một người góp nhiều, người khác góp ít, và chuyện nhỏ đó tích lại thành lời ra tiếng vào.
Một thói quen giản dị mà nhiều nhà ở quê áp dụng là cuốn sổ chi tiêu chung, ghi tiền chợ, tiền điện của căn nhà cũ, tiền thuốc cho ông bà, tiền giỗ. Không cần chi li từng đồng, chỉ cần mỗi tháng cả nhà nhìn qua một lần. Với những khoản lớn như sửa mái nhà cũ, làm lại chuồng bò hay lo viện phí cho cha mẹ, anh chị em nên bàn trước mức góp của từng người tuỳ điều kiện, thay vì để người ở gần gánh hết rồi mới đòi chia.
Tiền điện, tiền nước cũng là chuyện hay vướng khi nhiều căn nhà dùng chung một đồng hồ của ông bà. Lắp đồng hồ phụ cho từng nhà hoặc tách hợp đồng điện nước riêng khi có thể là cách nhiều gia đình chọn để khỏi phải tính toán mỗi tháng.
Câu hỏi thường gặp
Ở nông thôn Nam Bộ, ai thường được giữ nhà và bàn thờ ông bà?
Phổ biến là người con út, thường là con trai út, ở lại với cha mẹ và sau này giữ nhà, giữ bàn thờ. Nhiều nhà giao cho con trưởng hay người con ở gần nhất. Không có quy định chung, mỗi gia đình tự quyết và nên nói rõ khi cha mẹ còn khoẻ.
Cha mẹ muốn cho con một phần đất để cất nhà thì cần làm gì?
Cần làm thủ tục tặng cho hoặc tách thửa quyền sử dụng đất theo quy định hiện hành, và việc xây nhà phải phù hợp quy hoạch. Gia đình nên hỏi bộ phận tiếp nhận hồ sơ của UBND xã hoặc văn phòng công chứng trước khi xây, tránh rắc rối về sau.
Đất hương hoả là gì?
Đất hương hoả là phần đất gia đình hay dòng họ giữ lại, không chia cho riêng ai, dùng hoa lợi để lo giỗ chạp và giữ nhà thờ. Muốn tránh tranh chấp, cần ghi rõ ai đứng tên, ai quản lý và cách dùng hoa lợi trong giấy tờ có giá trị pháp lý.
Ông bà giữ cháu ở nhà vườn cần lưu ý an toàn gì?
Nên rào ao, mương, đậy giếng, cất thuốc trừ sâu và hoá chất lên cao có khoá, để trẻ tránh xa chuồng bò và máy móc. Dặn trẻ không ra đường lớn một mình. Ông bà lớn tuổi khó chạy theo trẻ, nên làm cho môi trường an toàn là quan trọng nhất.
Anh chị em bất đồng chuyện chia đất thì nhờ ai?
Trước hết nên ngồi lại với người lớn trong họ hoặc trưởng ấp. Nếu chưa thống nhất được, có thể nhờ tổ hoà giải ở cơ sở của xã. Những vấn đề pháp lý về thừa kế, quyền sử dụng đất nên hỏi luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền.
Con dâu từ tỉnh khác về sống chung nhà chồng nên chuẩn bị gì?
Nên hỏi chồng trước về nếp nhà: ngày giỗ, người lớn trong họ, những lệ ngày Tết, cách chia việc nhà và việc đồng áng. Giữ thói quen chào hỏi, có mặt ở các dịp lớn và thẳng thắn nói chuyện khi có khác biệt giúp những tháng đầu nhẹ nhàng hơn.