Xóm ven sông, xóm ruộng và xóm mặt lộ ở Phú Hòa Đông: ba nhịp sống trong một xã

Ở xã Phú Hòa Đông có thể chia đời sống thành ba kiểu xóm: xóm ven sông Sài Gòn ở phía đông, nhà thưa giữa vườn cây và bãi bồi; xóm ruộng ở giữa, nơi nhà dân xen ruộng rau, đồng cỏ và chuồng bò; và xóm mặt lộ dọc Tỉnh lộ 15, Tỉnh lộ 8 cùng các đường lớn, đông cửa hàng, xưởng và nhà trọ. Ba kiểu xóm có giờ thức dậy khác nhau, nghề chính khác nhau, mức ồn khác nhau và cả cách hàng xóm đối xử với nhau cũng khác.

Đây là cách nhìn của người sống trong xã, không phải ranh giới hành chính. Một ấp có thể vừa có đoạn mặt lộ vừa có phần ruộng phía sau; ranh ba kiểu xóm cũng đổi dần theo năm khi đường được mở và đất ruộng thành đất ở. Bài này giúp người mới đến, người định thuê nhà hay mở tiệm, và cả con cháu đi xa trở về, hình dung được nhịp sống của từng nơi trước khi quyết định ở đâu.

Xóm ven sông: chậm, xanh và nhiều đời

Dải đất sát sông Sài Gòn là nơi có nhiều gia đình sống lâu đời nhất. Nhà ở đây thường nằm sâu trong vườn, cách nhau bằng những hàng tre, hàng cau, bờ mương nhỏ; đường vào nhiều đoạn chỉ vừa một xe máy, có đoạn còn là đường đất. Tiếng ồn lớn nhất buổi trưa có khi là tiếng ghe máy dưới sông, tiếng gà và tiếng quạt máy nhà bên. Người lớn tuổi ở xóm ven sông nhớ rõ thời bà con còn đi ghe, chở hàng ra bến, tắm sông, và kể lại những năm nước lớn tràn vào vườn.

Nghề của xóm ven sông xưa là làm vườn, làm ruộng bãi, đánh bắt cá tôm ven bờ. Ngày nay nhiều nhà vẫn giữ vườn cây ăn trái, ao cá nhỏ, vài con bò, nhưng con cái thì phần đông đi làm công ty. Vì đất ven sông chịu ảnh hưởng của con nước và sạt lở, nhịp sống ở đây vẫn gắn với lịch triều: biết hôm nào nước lên cao, hôm nào nên dời đồ lên chỗ khô. Chuyện con nước và bờ lở có bài riêng ở mục sông Sài Gòn và đất đai.

Hàng xóm ở xóm ven sông thường là họ hàng hoặc quen nhau từ đời cha mẹ. Đi qua cổng nhà nào cũng có người gọi vào uống nước. Mặt trái là người lạ dễ bị chú ý; một chiếc xe hơi lạ đậu lâu ở đầu đường có khi đã được cả xóm biết. Người mới mua đất cất nhà ở dải này nên chủ động chào hỏi, đi đám tiệc, góp tay việc chung, vì quan hệ xóm ở đây quyết định nhiều chuyện hơn ở mặt lộ.

Xóm ruộng: dậy theo cữ vắt sữa, ngủ theo tiếng máy bơm

Phần giữa xã là vùng ruộng rau, ruộng cỏ, một ít lúa và các trại bò của nông hộ. Nhịp ngày ở đây bắt đầu rất sớm. Nhà nuôi bò sữa thức dậy từ khi trời còn tối để dọn chuồng, vắt sữa cữ sáng, kịp giao cho điểm thu mua; nhà trồng rau ra ruộng lúc tinh mơ để cắt rau cho thương lái chở ra chợ đầu mối. Đến trưa, ruộng vắng, người ta nghỉ trong nhà hay dưới bóng cây, rồi chiều lại tiếp tục cữ vắt thứ hai, tưới rau, cắt cỏ.

Âm thanh của xóm ruộng là tiếng máy bơm kéo nước từ kênh, tiếng máy cắt cỏ, tiếng bò kêu lúc đói, tiếng xe máy chở bình sữa. Mùi cũng là một phần không tránh được: mùi phân bò, mùi rơm ủ, mùi thuốc bảo vệ thực vật vào ngày phun. Người quen sống ở thành phố về đây đôi khi khó chịu tuần đầu, rồi dần quen. Ngược lại, người xóm ruộng rất quý khoảng trời rộng, gió đồng và sự yên tĩnh buổi tối, thứ mà mặt lộ không có.

Quan hệ hàng xóm ở xóm ruộng gắn chặt với công việc. Người ta đổi công khi cắt cỏ, phụ nhau đỡ đẻ cho bò, cho mượn máy bơm, báo nhau khi kênh có nước về. Nếu bạn thuê đất hay mua nhà trong dải này, nên quan sát kỹ đường nước, đường thoát nước thải chuồng trại và hướng gió từ trại bò bên cạnh: ba thứ đó ảnh hưởng đến đời sống hằng ngày nhiều hơn mọi lời giới thiệu về cảnh đẹp.

Xóm mặt lộ: đông, ồn và thay đổi từng năm

Dọc Tỉnh lộ 15, Tỉnh lộ 8 và một số đường liên ấp lớn là dải nhà phố, tiệm tạp hoá, quán ăn, tiệm sửa xe, cửa hàng vật liệu, xưởng gia công, kho và những dãy nhà trọ. Đây là nơi đông người qua lại nhất xã và thay đổi nhanh nhất: vài năm trước còn là ruộng, nay đã thành dãy phòng trọ hay xưởng mái tôn. Ban ngày xe tải, xe ben, xe container chạy qua liên tục; sáng sớm và chiều tối là giờ công nhân đi ca, về ca, đường kín xe máy.

Nhịp sống mặt lộ theo giờ ca chứ không theo con nước hay cữ vắt sữa. Quán cơm mở sớm phục vụ người đi ca sáng, tiệm tạp hoá đông nhất lúc tan ca chiều, quán nhậu sáng đèn tối thứ bảy. Người ở mặt lộ phần đông là chủ tiệm, chủ xưởng, chủ nhà trọ người địa phương và lao động nơi khác đến thuê nhà. Quan hệ hàng xóm vì thế lỏng hơn: người ta biết mặt nhau, chào nhau, nhưng ít khi qua lại như ở xóm trong.

Ưu điểm của mặt lộ là tiện: gần chợ, gần chỗ làm, mua gì cũng có, xe buýt và xe chở hàng dễ vào. Nhược điểm là bụi, tiếng ồn, nguy cơ tai nạn với trẻ nhỏ, và ngập cục bộ ở những đoạn đường được nâng cao hơn nhà dân hai bên. Gia đình có con nhỏ thường cân nhắc kỹ trước khi ở sát mặt đường lớn.

So sánh nhanh ba kiểu xóm

Bảng dưới đây gom những khác biệt chính để bạn hình dung. Đây là nét chung quan sát được, không đúng tuyệt đối với từng con đường, từng ấp:

Nhiều gia đình trong xã sống ở cả hai thế giới: nhà cũ ở xóm trong, ra mặt lộ cất thêm dãy trọ hay mở tiệm. Vì thế ranh giới giữa các xóm không cứng, mà giống những dải màu chuyển dần vào nhau.

Khi ba nhịp sống va vào nhau

Xe tải vào đường làng. Xưởng và kho mở sâu vào trong khiến xe tải phải đi qua đường liên ấp vốn làm cho xe máy và xe ba gác. Đường hư nhanh, bụi bay vào nhà dân, trẻ con đi học phải né xe lớn. Đây là nguồn phàn nàn thường gặp nhất trong các buổi họp ấp ở những xã ven đô như Phú Hòa Đông.

Mùi chuồng trại cạnh nhà mới. Người mua đất ruộng cất nhà ở cạnh trại bò có lúc khó chịu vì mùi, ruồi, nước thải. Ngược lại, người nuôi bò lâu năm thấy mình bị trách oan khi chuồng có trước nhà. Hai bên ngồi lại với trưởng ấp, bàn chuyện làm hầm biogas, rào chắn, thời điểm dọn chuồng thường hiệu quả hơn đi khiếu nại.

Nhạc karaoke và giờ ngủ của người làm ca. Ở mặt lộ, có người ngủ ban ngày vì làm ca đêm, có người hát karaoke buổi trưa chủ nhật. Ở xóm trong, tiếng loa đám tiệc có khi kéo tới khuya. Giữ giờ yên tĩnh là chuyện nhỏ nhưng quyết định hoà khí.

Nước kênh và nước thải. Kênh tưới chảy qua xóm ruộng có khi nhận nước thải từ khu dân cư và xưởng phía trên. Người trồng rau lo nhất chuyện này. Phản ánh đúng chỗ, qua ấp và xã, có ảnh chụp, giờ giấc cụ thể, sẽ được xem xét nhanh hơn lời than chung chung.

Chọn nơi ở trong xã: vài câu nên tự hỏi

Nếu bạn sắp chuyển về Phú Hòa Đông, dù là thuê phòng trọ, thuê nhà nguyên căn hay mua đất cất nhà, câu hỏi đầu tiên không phải là giá mà là nhịp sống nào hợp với mình. Người đi làm ca ở khu công nghiệp nên ở gần trục đường đi làm để đỡ đường xa lúc nửa đêm. Gia đình có con nhỏ nên cân nhắc khoảng cách tới trường và độ an toàn của đường đi học. Người về hưu muốn trồng cây, nuôi gà thì dải ven sông hay xóm ruộng hợp hơn, chỉ cần chịu được đường đất mùa mưa.

Trước khi quyết, hãy đến nơi định ở vào ba thời điểm: sáng sớm, giữa trưa và tối. Sáng sớm cho biết xe sữa, xe rau có chạy qua không, đường có kẹt giờ đi ca không. Giữa trưa cho biết nắng, bụi và xe tải. Buổi tối cho biết đèn đường, tiếng ồn và an ninh. Nếu được, ghé quán nước gần đó hỏi chuyện vài người; họ sẽ kể những điều mà người cho thuê hay người bán đất ít khi nói, ví dụ đoạn đường nào ngập khi mưa lớn hay trại bò nào sắp mở rộng.

Chuyện nhà ở, nhà trọ, nước sinh hoạt, trường học có bài kỹ hơn ở mục sống ở Phú Hòa Đông. Ở đây chỉ nhắc rằng mỗi kiểu xóm có một kiểu hàng xóm, và sống ở xã ngoại thành thì quan hệ với hàng xóm quan trọng hơn ở nội đô nhiều lần.

Một ngày ở ba xóm, nhìn từ một tiệm tạp hoá

Muốn thấy ba nhịp sống rõ nhất, hãy tưởng tượng một tiệm tạp hoá nằm ở chỗ đường liên ấp gặp tỉnh lộ. Khoảng bốn năm giờ sáng, khách đầu tiên là người từ xóm ruộng ghé mua gói thuốc, chai nước trước khi chở bình sữa đi giao. Sáu giờ, công nhân ở các dãy trọ mặt lộ ghé mua ổ bánh mì, hộp sữa rồi vội ra xe đưa rước hoặc chạy xe máy đi ca. Gần trưa, các bà ở xóm ven sông đạp xe ra mua mắm, đường, bột ngọt, ngồi lại hỏi thăm chuyện đám giỗ tuần sau.

Chiều tối, tiệm đông nhất: người tan ca mua mì gói, trứng, nước giặt; trẻ con ở xóm trong được cho tiền mua bánh; vài người đàn ông ngồi uống ly cà phê đá bàn chuyện giá sữa, chuyện kênh có nước. Chủ tiệm thường là người biết nhiều chuyện của xã nhất, biết nhà nào có đám, ai mới dọn tới, ai cần người làm. Với người mới đến, quen chủ tiệm tạp hoá đầu ngõ là cách nhanh nhất để hiểu xóm mình đang ở thuộc nhịp nào.

Câu hỏi thường gặp

Ở Phú Hòa Đông, xóm nào yên tĩnh nhất?

Thường là các xóm nằm sâu trong vườn ở dải gần sông Sài Gòn và những xóm ruộng xa trục tỉnh lộ. Tuy vậy, yên tĩnh còn tuỳ xưởng, kho hay trại bò gần đó, nên bạn nên đến tận nơi vào nhiều thời điểm trong ngày trước khi quyết định ở.

Sống cạnh trại bò sữa có bất tiện gì không?

Bất tiện thường gặp là mùi, ruồi muỗi và nước thải chuồng trại, nhất là mùa mưa. Mức độ phụ thuộc cách chủ trại xử lý chất thải và hướng gió. Bạn nên hỏi hàng xóm cũ và quan sát vào buổi sáng, khi trại dọn chuồng.

Xóm mặt lộ có an toàn cho trẻ nhỏ không?

Mặt lộ có nhiều xe tải, xe container và xe máy giờ đi ca, nên nguy cơ tai nạn cao hơn xóm trong. Gia đình có con nhỏ nên chọn nhà có sân hoặc cổng chắn, dặn trẻ không chơi sát mép đường và đưa đón trẻ đi học vào giờ cao điểm.

Người nơi khác đến mua đất cất nhà trong xóm cũ có khó hoà nhập không?

Không khó nếu chủ động. Chào hỏi hàng xóm, đi đám tiệc khi được mời, góp tay việc chung của ấp như sửa đường, cúng đình là cách được bà con chấp nhận nhanh. Quan hệ tốt với xóm cũng giúp ích khi cần người trông nhà hay giúp đỡ lúc có chuyện.

Xe tải chạy vào đường làng làm hư đường thì phản ánh ở đâu?

Bạn có thể báo trưởng ấp để đưa ra họp ấp, hoặc phản ánh trực tiếp với UBND xã Phú Hòa Đông qua bộ phận tiếp dân. Nên ghi rõ đoạn đường, giờ xe chạy, loại xe và kèm ảnh để việc xem xét được cụ thể.

Ranh giới xóm ven sông, xóm ruộng, xóm mặt lộ có ghi trên giấy tờ không?

Không. Đây là cách người dân tự hình dung nhịp sống, không phải đơn vị hành chính. Trên giấy tờ chỉ có tổ, ấp và xã Phú Hòa Đông. Ranh các dải này cũng đổi dần khi đường được mở và đất ruộng chuyển thành đất ở.