Người trẻ ở Phú Hòa Đông hiện nay thường đứng trước ba hướng: vào làm ở các xưởng, khu công nghiệp trong tầm xe máy của vùng Củ Chi cũ và bên kia sông Sài Gòn; học xong rồi lên nội thành làm việc, có khi ở trọ trên đó; hoặc ở lại xã, nối nghiệp cha mẹ nuôi bò, trồng rau, hay mở một cửa hàng, một xưởng nhỏ. Không ít người đi qua cả ba con đường trong vài năm, đi rồi lại về.
Bài viết không khuyên ai nên chọn gì. Nó tả lại lựa chọn của người trẻ như người trong xã thấy hằng ngày, những được mất của từng đường, và việc lớp trẻ đi hay ở đang làm đời sống ấp xóm thay đổi ra sao. Những số liệu về việc làm hay thu nhập không được nêu ở đây vì chúng thay đổi nhanh và mỗi người mỗi khác; bạn nên hỏi trực tiếp nơi tuyển dụng hoặc người đang làm.
Ba con đường quen thuộc của lớp trẻ trong xã
Con đường thứ nhất, cũng là phổ biến nhất, là đi làm công nhân hoặc nhân viên ở các xưởng, nhà máy. Vùng Củ Chi cũ có những khu công nghiệp như Tây Bắc Củ Chi, Tân Phú Trung, cùng nhiều xưởng nhỏ nằm rải dọc tỉnh lộ ngay trong xã; bên kia sông là vùng Bình Dương cũ dày đặc nhà máy. Sáng sớm, đường từ các ấp ra tỉnh lộ kín xe máy của thanh niên mặc đồng phục công ty. Công việc ổn định, có lương tháng, có bảo hiểm, nhưng làm theo ca, có khi tăng ca dài, ít thời gian cho việc nhà.
Con đường thứ hai là học lên và làm việc ở nội thành. Học sinh học xong trung học có thể lên học đại học, cao đẳng, trung cấp ở các quận trung tâm hay vùng Thủ Đức cũ, rồi tìm việc ở văn phòng, cửa hàng, bệnh viện, trường học. Đường từ Phú Hòa Đông vào trung tâm khá xa, nên nhiều người chọn ở trọ trên đó trong tuần, cuối tuần mới về; số khác chịu khó đi về mỗi ngày bằng xe máy hoặc xe buýt.
Con đường thứ ba là ở lại xã làm nông hoặc buôn bán. Người ở lại có thể tiếp quản đàn bò của cha mẹ, chuyển sang trồng rau trong nhà lưới, mở tiệm sửa xe, tiệm tạp hoá, quán cà phê, làm thợ xây, chạy xe tải, hoặc mở một xưởng nhỏ. Con đường này tự do hơn nhưng cũng bấp bênh hơn, phụ thuộc giá cả, thời tiết và vốn liếng.
Mỗi con đường được gì, mất gì
Bảng dưới đây gom những điều mà chính người trẻ trong xã và cha mẹ họ hay nhắc khi bàn chuyện chọn nghề. Đây là nét chung, không phải đánh giá con đường nào hơn:
| Con đường | Điều được | Điều mất hoặc khó | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Làm xưởng, khu công nghiệp | việc ổn định, lương tháng, bảo hiểm, gần nhà | làm ca, tăng ca, ít thời gian cho gia đình, việc lặp lại | người cần thu nhập đều, chưa có vốn, muốn ở gần nhà |
| Học và làm việc ở nội thành | nhiều lựa chọn nghề, học được kỹ năng, cơ hội thăng tiến | đường xa, chi phí ở trọ, xa cha mẹ | người thích học, muốn nghề chuyên môn |
| Nối nghiệp nuôi bò, trồng rau | làm chủ, có sẵn đất, chuồng, kinh nghiệm của cha mẹ | giá đầu ra bấp bênh, việc nặng, ít ngày nghỉ | người yêu nghề nông, chịu khó, muốn ở quê |
| Buôn bán, mở xưởng nhỏ ở xã | tự do, tận dụng đất nhà, gần khách quen | cần vốn, rủi ro, cạnh tranh | người có vốn, có nghề, thích tự quyết |
Nhiều người trẻ kết hợp: làm xưởng ca ngày, chiều về phụ cha mẹ vắt sữa; hoặc vợ đi làm công ty để có bảo hiểm, chồng ở nhà lo đàn bò và ruộng rau. Kiểu gia đình “một chân công nghiệp, một chân nông nghiệp” này khá phổ biến ở các xã ven đô.
Vì sao nhiều người trẻ không muốn nối nghiệp nuôi bò
Nuôi bò sữa là nghề gắn với vùng Tân Thạnh Đông cũ từ lâu, nhưng nhiều nhà có con cái không muốn tiếp nối. Lý do người trẻ hay nói là nghề không có ngày nghỉ: bò phải vắt sữa hai cữ mỗi ngày, Tết cũng như ngày thường, ốm cũng phải dậy. Việc dọn chuồng, cắt cỏ nặng nhọc, mùi chuồng trại bám vào người. Giá thức ăn và giá thu mua sữa thay đổi khiến thu nhập không đều, có năm lời, có năm hoà vốn.
Bên cạnh đó là áp lực từ chính sự đô thị hoá. Khi xung quanh mọc lên nhà ở, nhà trọ, chuồng bò bị phàn nàn vì mùi; đất trồng cỏ thu hẹp; đất có giá khiến nhiều nhà nghĩ đến chuyện bán bớt hơn là đầu tư thêm chuồng trại. Người trẻ nhìn thấy bạn bè đi làm công ty, có ngày nghỉ, có lương đều, dễ thấy con đường kia hấp dẫn hơn.
Tuy vậy, vẫn có người trẻ ở lại với nghề và làm khác cha mẹ: cơ giới hoá việc vắt sữa, làm hầm biogas, ghi chép đàn bò trên điện thoại, học thêm về giống và thức ăn. Với họ, đàn bò không phải gánh nặng mà là một doanh nghiệp nhỏ. Chuyện kỹ thuật nuôi bò, giao sữa có bài riêng ở mục bò sữa, rau và cây trái.
Đi rồi về: những người trẻ quay lại xã
Về vì cha mẹ già. Nhiều người đi làm trên thành phố vài năm rồi quay về khi cha mẹ yếu, cần người ở gần. Họ thường tìm việc ở các xưởng gần nhà hoặc mở cửa hàng nhỏ để vừa làm vừa chăm cha mẹ.
Về vì chi phí sống. Ở trọ trên thành phố tốn kém, nhất là khi đã có con. Về quê, có nhà của cha mẹ, có ông bà giữ cháu, đi làm xa hơn một chút nhưng đỡ tiền thuê nhà, tiền gửi trẻ. Với nhiều cặp vợ chồng trẻ, đó là bài toán dễ hiểu.
Về để làm ăn. Có người tích luỹ được kinh nghiệm, vốn liếng và quen biết ở thành phố, rồi về mở xưởng, mở dịch vụ ngay trên đất nhà. Họ mang theo cách làm mới: bán hàng qua mạng, giao hàng tận nơi, làm sản phẩm từ sữa hay rau của chính vùng mình.
Về rồi lại đi. Không phải ai về cũng ở lại. Có người thử làm nông, mở tiệm được một hai năm rồi lại đi làm công ty vì thu nhập không đủ. Con đường của người trẻ ở xã ven đô hiếm khi thẳng; nó ngoằn ngoèo theo hoàn cảnh gia đình và thị trường.
Lớp trẻ đi hay ở làm ấp xóm đổi ra sao
Khi phần đông người trẻ đi làm ca, ban ngày các ấp vắng hẳn, chỉ còn người già, trẻ nhỏ và những người làm nông. Các việc chung của ấp như họp dân, dọn đường, cúng đình phải dời sang tối hoặc cuối tuần để thanh niên có mặt. Đội lễ sanh, đội nhà bếp trong ngày cúng đình thiếu người trẻ hơn trước; các bậc cao niên lo không có người kế tục giữ lệ.
Mặt khác, người trẻ đi làm mang về thu nhập giúp gia đình xây lại nhà, mua xe, cho em đi học. Họ cũng mang về thói quen mới: ăn sáng ở quán, uống cà phê, mua sắm qua mạng, tổ chức sinh nhật cho con. Các quán cà phê sân vườn, tiệm trà sữa, quán ăn nhanh dọc tỉnh lộ phần lớn sống nhờ lớp khách trẻ này. Đời sống ấp xóm vì thế pha trộn giữa nhịp làng cũ và nhịp phố.
Đoàn thanh niên, hội liên hiệp thanh niên ở xã và ấp vẫn tổ chức những hoạt động như ra quân dọn vệ sinh, hiến máu, sân chơi thể thao cuối tuần, tiếp sức mùa thi. Với người trẻ làm ca, đây là dịp hiếm hoi gặp lại bạn bè cùng xóm ngoài giờ làm, và cũng là nơi tìm ra những người sau này sẽ gánh việc chung của ấp.
Gợi ý cho người trẻ đang phân vân
Không có lời khuyên chung cho tất cả, nhưng vài bước sau giúp bạn nhìn rõ lựa chọn của mình hơn trước khi quyết định đi hay ở:
- Nói chuyện thẳng với cha mẹ về đất, chuồng trại, nghề của gia đình: cha mẹ mong gì, bạn muốn gì, có thể vừa làm công ty vừa phụ nhà được không.
- Thử làm thật một thời gian: đi làm xưởng vài tháng, hoặc nhận trách nhiệm chính với đàn bò, ruộng rau một mùa, thay vì quyết định chỉ qua lời kể.
- Tính chi phí sống thực tế của từng hướng: tiền xăng xe hay vé xe buýt đi lại, tiền ở trọ nếu lên thành phố, tiền gửi con, so với việc ở nhà.
- Học thêm một nghề có thể mang về xã: sửa điện, sửa máy, kế toán, bán hàng trực tuyến, chế biến thực phẩm; nghề tốt giúp bạn có lựa chọn dù đi hay ở.
- Tìm hiểu các chương trình hỗ trợ thanh niên, hỗ trợ học nghề, vay vốn khởi nghiệp qua đoàn thanh niên hay hội nông dân ở xã, và đọc kỹ điều kiện hiện hành.
Điều quan trọng là quyết định của bạn được bàn bạc chứ không phải bị áp đặt, dù từ phía gia đình hay từ cảm giác “ai cũng đi nên mình phải đi”.
Con gái ở xã: đi làm, lấy chồng và giữ nghề
Câu chuyện đi hay ở của con gái trong xã có vài điểm riêng. Nhiều cô gái vào làm ở các xưởng may, xưởng điện tử, xưởng chế biến, nơi tuyển nhiều lao động nữ. Một số học lên nghề y, nghề giáo, kế toán rồi làm ở các cơ sở trong vùng hoặc lên nội thành. Khi lấy chồng, nếu chồng ở xã khác hay tỉnh khác, cô gái thường theo về nhà chồng, nên với các gia đình ở Phú Hòa Đông, con gái lớn lên là con gái “đi”, dù chỉ cách vài cây số.
Ngược lại, cũng có không ít con gái trong xã là người giữ nghề của gia đình: tiếp quản việc vắt sữa, quản lý sổ sách đàn bò, bán rau ở chợ, đứng quầy tiệm tạp hoá của cha mẹ. Ở nhiều nhà nuôi bò, người nắm rõ nhất lịch phối giống, lịch tiêm phòng và tiền giao sữa từng kỳ lại là người con gái hay người con dâu chứ không phải đàn ông trong nhà.
Điều mà các bà mẹ trong ấp hay nhắc với con gái đi làm xa là giữ an toàn khi đi ca đêm, đi đường vắng, và chọn chỗ trọ có người quen. Những lời dặn ấy nghe cũ nhưng vẫn đúng ở một vùng mà nhiều đoạn đường liên ấp còn tối và vắng sau giờ tan ca.
Câu hỏi thường gặp
Người trẻ ở Phú Hòa Đông thường đi làm ở đâu?
Phổ biến là các xưởng dọc tỉnh lộ trong xã, các khu công nghiệp của vùng Củ Chi cũ như Tây Bắc Củ Chi, Tân Phú Trung, và các nhà máy bên kia sông thuộc Bình Dương cũ. Một phần học xong lên nội thành làm việc, số khác ở lại làm nông hoặc buôn bán.
Có nên bỏ việc công ty về nuôi bò sữa với cha mẹ không?
Tuỳ hoàn cảnh. Nghề nuôi bò cần sức khoẻ, sự chịu khó và khả năng chịu rủi ro về giá. Nên thử nhận trách nhiệm một thời gian khi vẫn còn việc, tính toán chi phí, thu nhập thật của đàn bò trước khi quyết định nghỉ hẳn.
Thanh niên muốn học nghề ở gần nhà thì tìm ở đâu?
Có thể hỏi đoàn thanh niên xã, hội nông dân hoặc bộ phận văn hoá xã hội của UBND xã về các lớp học nghề, chương trình hỗ trợ đang có. Một số xưởng, doanh nghiệp cũng tự đào tạo khi tuyển người, nên hỏi trực tiếp khi nộp hồ sơ.
Đi làm ca ở khu công nghiệp có ảnh hưởng gì tới việc nhà nông?
Người làm ca khó có thời gian cố định cho ruộng vườn, chuồng trại. Nhiều gia đình chia việc: người làm ca phụ việc ngoài giờ, cha mẹ hoặc vợ chồng còn lại lo việc chính. Nếu ca thay đổi liên tục, nên thu gọn quy mô nông nghiệp cho vừa sức.
Ở lại xã mở cửa hàng nhỏ cần chuẩn bị gì?
Nên khảo sát khách quen trong ấp, đối thủ quanh đó, chi phí mặt bằng nếu thuê, và tìm hiểu thủ tục đăng ký hộ kinh doanh hay doanh nghiệp theo quy định hiện hành. Mục doanh nghiệp và kinh doanh của trang có bài kỹ hơn về chuyện này.
Vì sao ngày cúng đình ở các ấp ít thấy người trẻ?
Một phần vì người trẻ làm ca, không nghỉ được trong ngày lễ; một phần vì các nghi thức chưa được truyền lại. Nhiều đình chủ động mời thanh niên vào đội lễ sanh, đội phục vụ để giữ người kế tục cho những năm sau.