Dải đất ven sông Sài Gòn ở phía đông xã Phú Hòa Đông có nhiều vườn cây ăn trái của nông hộ, hay gặp các cây như mít, bưởi, xoài, chuối, ổi, mãng cầu, vú sữa, trồng trên đất phù sa ven sông hoặc trên phần đất xám cao hơn phía trong. Vườn ở đây phần lớn là vườn nhà, vườn tạp hoặc vườn chuyên vài loại, không phải những vùng chuyên canh rộng lớn như miền Tây.
Cái khác của vườn ven sông so với vườn trong đồng là con nước. Sông Sài Gòn chịu ảnh hưởng thuỷ triều, mùa mưa có những đợt nước lên cao, cộng thêm lượng nước điều tiết từ hồ Dầu Tiếng ở thượng nguồn. Giữ vườn ở đây là giữ bờ bao, cống, mương, và chọn cây chịu được những ngày đất ngập nước.
Bài này dành cho người có vườn ven sông, người định mua lại vườn cũ để trồng tiếp, và người đọc muốn hiểu vì sao vườn ven sông ở đây trông như vậy.
Hai loại đất, hai kiểu vườn
Đi từ trục đường chính của xã về phía sông, người ta sẽ thấy đất đổi dần. Phía trong là đất xám cao ráo, thoát nước nhanh, nơi trồng cỏ, rau, cây lâu năm chịu hạn. Càng gần sông, đất càng thấp, màu sẫm hơn, mịn hơn, đó là đất phù sa do sông bồi qua thời gian dài. Ở dải đất thấp ven sông còn có những chỗ trũng, nước đọng lâu sau mưa.
Vườn trên đất xám thường cần tưới nhiều vào mùa khô, phải bón nhiều hữu cơ, nhưng ít lo ngập. Vườn trên đất phù sa ven sông thì cây lớn nhanh, trái đẹp, ít phải tưới, nhưng phải lo bờ bao, lo nước tràn khi triều cường gặp mưa lớn, và lo đất bờ sông bị sạt. Nhiều nhà có cả hai loại đất, trồng cây ưa ẩm ở gần sông và cây chịu hạn ở phía trong.
Hiểu đất mình đang có là bước đầu tiên khi chọn cây. Trồng một cây không chịu úng trên đất trũng ven sông, chỉ cần một mùa mưa nước đứng lâu là cây chết rễ, mất công chăm nhiều năm.
Những cây ăn trái hay gặp trong vườn ven sông vùng Củ Chi cũ
Mít. Cây quen thuộc trong vườn nhà, chịu được đất xám, cho trái quanh năm với một số giống. Mít không chịu úng lâu, nên trên đất thấp thường được trồng trên mô đất đắp cao.
Bưởi. Trồng nhiều ở các vườn ven sông Nam Bộ, cần đất tơi, thoát nước tốt, chăm sóc kỹ khâu tỉa cành, bón phân. Bưởi bị ngập lâu dễ thối rễ, vàng lá.
Xoài. Chịu hạn tốt, hợp với phần đất cao phía trong. Ra hoa phụ thuộc thời tiết; mưa trái mùa lúc trổ bông có thể làm mất mùa.
Chuối. Trồng xen, trồng bờ, dễ chăm, cho thu nhập đều. Chuối chịu ẩm khá nhưng không chịu ngập kéo dài, và là cây nhiều nhà dùng để giữ đất bờ mương.
Ổi, mãng cầu, vú sữa. Những cây vườn nhà quen thuộc, có hộ trồng thành vườn chuyên để bán. Mỗi loại có yêu cầu riêng về tỉa cành, bao trái, phòng sâu đục trái.
Dừa và cây bờ. Ở mé sông, nhiều nhà giữ lại dừa, tre, bần, cây dại ven bờ; chúng không cho thu nhập lớn nhưng giữ đất, chắn gió, tạo bóng mát cho vườn.
Con nước sông Sài Gòn và chuyện giữ vườn mùa mưa
Sông Sài Gòn ở đoạn chảy qua vùng Củ Chi cũ vẫn chịu ảnh hưởng thuỷ triều từ biển: mỗi ngày nước lên xuống, mỗi tháng có những kỳ nước rong cao hơn. Vào mùa mưa, nhất là những tháng cuối năm, nước triều cao cộng với mưa lớn và lượng nước xả điều tiết từ hồ Dầu Tiếng có thể làm mực nước sông dâng cao, tràn vào vùng đất thấp không có bờ bao.
Vườn ven sông vì vậy thường có bờ bao đất đắp quanh, kèm cống nhỏ để chủ động đưa nước vào, tháo nước ra. Mùa khô mở cống lấy nước tưới; mùa mưa đóng cống chặn nước lớn, chỉ mở khi nước ròng để tháo nước mưa trong vườn ra. Bờ bao phải được kiểm và đắp lại trước mùa mưa, vì chỉ một đoạn bờ bị chuột đào hay sụt lún là nước tràn vào cả vườn.
Khi có thông báo xả lũ của hồ Dầu Tiếng hoặc dự báo triều cường cao, chính quyền địa phương thường phát thông tin cho người dân vùng ven sông. Chủ vườn nên theo dõi thông báo qua UBND xã, loa ấp hoặc các kênh thông tin chính thức để kịp gia cố bờ, thu hoạch sớm trái đã già.
Lịch việc vườn ven sông theo mùa (nguyên lý chung)
Mốc tháng chỉ là thường lệ; năm nào mưa sớm, nước lớn sớm thì phải làm sớm hơn:
| Giai đoạn | Việc chính trong vườn | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Cuối mùa khô | Đắp, gia cố bờ bao, sửa cống, nạo mương | Hang chuột, chỗ bờ lún, cống rò |
| Đầu mùa mưa | Bón phân, tỉa cành, trồng mới, dặm cây chết | Giông gió làm gãy cành, đổ chuối |
| Giữa mùa mưa | Thoát nước trong vườn, phòng nấm bệnh, sâu đục trái | Rễ ngập lâu, nấm thối gốc |
| Cao điểm nước lớn | Đóng cống theo con nước, canh bờ, thu hoạch trái già | Thông báo xả lũ, triều cường |
| Mùa khô | Tưới, giữ ẩm gốc bằng rơm rạ, xử lý ra hoa | Thiếu nước ở vườn đất xám, nhiễm phèn ở mương cạn |
Người có vườn lâu năm thường nói giữ được bờ bao là giữ được nửa vườn. Phần còn lại là chọn cây đúng chỗ và không để rễ cây ngâm nước quá lâu.
Sạt lở bờ sông: chuyện của cả xóm, không riêng một vườn
Ở nhiều đoạn sông Sài Gòn, bờ đất phù sa mềm bị dòng chảy, sóng tàu ghe và triều lên xuống bào mòn dần. Có nơi bờ lùi vào chậm từng năm, có nơi sạt một mảng lớn chỉ trong một đêm. Vườn sát mép sông là nơi chịu trước. Dấu hiệu cần để ý là vết nứt dọc mép bờ, cây ven bờ nghiêng ra sông, đất ở chân bờ bị khoét hàm ếch.
Chủ vườn không nên tự ý đổ đất, đóng cọc, xây kè lấn ra lòng sông, vì có thể vi phạm quy định về hành lang bảo vệ sông và làm dòng chảy dồn sang vườn bên cạnh. Khi thấy dấu hiệu sạt lở, nên báo cho chính quyền xã để được kiểm tra, cảnh báo và hướng dẫn. Giữ lại cây bờ có rễ bám sâu như tre, bần, các loại cỏ bờ cũng giúp giảm bào mòn.
Người định mua đất vườn ven sông nên hỏi kỹ lịch sử sạt lở của đoạn bờ đó, xem bản đồ quy hoạch hành lang bảo vệ sông và hỏi hàng xóm sống lâu năm. Phần đất trong hành lang bảo vệ có thể bị hạn chế xây dựng, dù vẫn trồng cây được.
Vườn tạp hay vườn chuyên: chọn theo sức người và đường bán
Nhiều vườn ở Phú Hòa Đông là vườn tạp, trồng mỗi thứ vài cây, lấy trái ăn trong nhà, biếu bà con, dư thì bán cho người thu mua quanh xóm. Vườn tạp ít rủi ro vì không phụ thuộc một loại trái, nhưng cũng khó tạo thu nhập đáng kể. Vườn chuyên một hai loại thì chăm sóc bài bản hơn, trái đều hơn, dễ bán số lượng lớn, nhưng gặp năm mất mùa hay giá xuống thì thiệt hại tập trung.
Với hộ có ít người làm, vườn tạp có cây lâu năm ít công chăm như mít, xoài, dừa xen với cây ngắn ngày như chuối là lựa chọn nhẹ nhàng. Với hộ muốn làm vườn thành nguồn thu chính, nên chọn loại có người mua ổn định, học kỹ thuật từ khuyến nông và các nhà vườn có kinh nghiệm, và tính trước thời gian kiến thiết cơ bản, tức vài năm đầu cây chưa cho trái hoặc trái chưa nhiều.
Một hướng khác mà một số vườn ven sông vùng Củ Chi cũ thử là mở vườn cho khách đến tham quan, hái trái, ngồi chơi cuối tuần. Hướng này cần thêm lối đi, chỗ nghỉ, nhà vệ sinh, an toàn ven sông và thủ tục kinh doanh phù hợp, và chỉ hợp với vườn đẹp, đường vào thuận tiện.
Cải tạo vườn cũ: khi cây đã già hoặc đất đã mệt
Nhiều vườn ở vùng đất này được trồng từ thời cha mẹ, ông bà; cây đã già, cao, tán rậm, năng suất thấp, sâu bệnh tích tụ. Cải tạo vườn cũ không nhất thiết phải chặt hết trồng lại một lần. Cách thường làm là tỉa thưa, hạ tán cây còn khoẻ, bỏ dần cây già cỗi, trồng mới xen vào những khoảng trống, để vườn vẫn có thu nhập trong lúc chuyển đổi.
Đất vườn lâu năm cũng cần được bồi dưỡng lại: bổ sung phân hữu cơ, bùn mương đã phơi, rơm rạ phủ gốc. Mương vườn bị cạn, bồi lấp cần nạo vét để thoát nước tốt mùa mưa và trữ nước mùa khô. Khi trồng mới, nên chọn giống từ nơi có nguồn gốc rõ ràng, sạch bệnh, hỏi khuyến nông về giống phù hợp với đất ven sông Sài Gòn.
Trước khi cải tạo lớn, nên tính kỹ dòng tiền: những năm đầu sau khi trồng mới, thu nhập từ vườn giảm. Nếu gia đình phụ thuộc vào vườn, hãy chuyển đổi từng phần chứ không làm cùng lúc.
Bán trái vườn: thương lái, bán đầu ngõ và trái chín cây
Phần lớn trái cây vườn ven sông trong xã đi theo ba đường. Đường thứ nhất là thương lái, người đến tận vườn xem trái, trả giá theo cả vườn hoặc theo ký, tự thuê người hái và chở đi. Cách này đỡ công cho chủ vườn nhưng người bán ít quyền quyết giá, nhất là khi cả vùng vào mùa cùng lúc. Đường thứ hai là bán lẻ: bày trái trước cổng, mang ra chợ xã, chợ trung tâm Củ Chi cũ hoặc gửi cho người quen ở thành phố. Đường thứ ba, mới hơn, là bán qua mạng xã hội cho khách quen, giao theo đợt.
Mỗi đường hợp với một kiểu vườn. Vườn chuyên, trái nhiều, chín cùng lúc thì gần như phải có thương lái. Vườn tạp, trái lai rai thì bán lẻ có lợi hơn vì giữ được phần chênh lệch. Bán qua mạng đòi hỏi trái đều, đóng gói cẩn thận, giao đúng hẹn; một lần giao trái dập, trái non là mất khách lâu dài.
Một lợi thế của vườn gần thành phố là có thể để trái chín cây lâu hơn rồi mới hái, vì đường chở ngắn. Trái chín cây thường ngon hơn trái hái non chờ chín, và đây là điểm người mua quen ở thành phố hay tìm. Chủ vườn nên ghi lại mỗi năm cây nào ra trái lúc nào, bán đường nào, được bao nhiêu, để mùa sau tính trước thay vì chạy theo giá từng ngày.
Câu hỏi thường gặp
Vườn ven sông ở Phú Hòa Đông có bị ngập không?
Vùng đất thấp sát sông có thể bị ngập khi triều cường cao gặp mưa lớn hoặc khi hồ Dầu Tiếng xả nước điều tiết, nhất là những tháng cuối mùa mưa. Vườn có bờ bao, cống chắc chắn và được gia cố trước mùa mưa thì kiểm soát được phần lớn. Phần đất cao phía trong ít lo ngập hơn.
Cây nào chịu được đất ẩm ven sông?
Những cây ưa ẩm, chịu được đất phù sa như chuối, dừa và một số cây vườn quen thuộc của Nam Bộ thường được trồng gần sông. Cây không chịu úng như mít, xoài nên trồng trên mô đất cao hoặc phần đất xám phía trong. Hỏi nhà vườn lân cận và khuyến nông để chọn đúng cho chân đất cụ thể.
Có được tự xây kè chống sạt lở trước vườn không?
Không nên tự ý xây kè, đóng cọc, đổ đất lấn sông vì có thể vi phạm quy định về hành lang bảo vệ sông và làm sạt lở dồn sang chỗ khác. Khi thấy dấu hiệu sạt lở, hãy báo UBND xã để được kiểm tra và hướng dẫn biện pháp phù hợp.
Mua vườn ven sông cần kiểm tra gì?
Nên kiểm tra giấy tờ đất, mục đích sử dụng, phần nào nằm trong hành lang bảo vệ sông, lịch sử sạt lở và ngập của đoạn bờ đó, tình trạng bờ bao, cống, và quy hoạch của khu vực. Hỏi thêm người sống lâu năm trong xóm thường cho thông tin thực tế nhất.
Vườn tạp có nên chuyển sang vườn chuyên không?
Tuỳ sức người, vốn và đường bán. Vườn chuyên dễ bán số lượng lớn nhưng rủi ro tập trung, cần kỹ thuật và người chăm. Vườn tạp an toàn hơn nhưng thu nhập thấp. Nhiều hộ chọn chuyển đổi từng phần, giữ lại cây cũ còn khoẻ trong lúc chờ cây mới cho trái.
Làm sao biết trước khi hồ Dầu Tiếng xả nước?
Thông báo xả nước điều tiết thường được cơ quan quản lý hồ và chính quyền các địa phương ven sông đưa ra trước, kèm cảnh báo mực nước. Người có vườn ven sông nên theo dõi thông tin của UBND xã, loa ấp và các kênh thông tin chính thức của thành phố để kịp chuẩn bị.