Ở Phú Hòa Đông, sữa bò sau mỗi cữ vắt được chở trong can inox đến điểm thu mua hoặc trạm trung chuyển gần nhà, được kiểm nhanh, cân, rồi đổ vào bồn làm lạnh để chuyển về nhà máy chế biến. Giá mà hộ nuôi nhận không cố định cho mọi ký sữa mà phụ thuộc vào chất lượng: tỷ lệ chất béo, chất khô, mức vi sinh và việc có tồn dư kháng sinh hay không.
Hiểu rõ cách người ta đo chất lượng giúp hộ nuôi biết vì sao giá sữa nhà mình khác nhà bên, vì sao có tháng bị trừ tiền, và quan trọng nhất là tránh lỗi làm cả can sữa bị trả về, mất trắng công một cữ vắt.
Bài viết dựa trên nguyên lý chung của ngành sữa tươi; tiêu chuẩn và cách tính giá cụ thể khác nhau theo từng đơn vị thu mua, người nuôi nên đọc kỹ hợp đồng và hỏi lại điểm nhận sữa của mình.
Đường đi của một can sữa từ chuồng tới nhà máy
Sữa vừa vắt ra có nhiệt độ gần bằng thân nhiệt bò, là môi trường vi khuẩn sinh sôi rất nhanh. Vì thế khâu quan trọng nhất là đưa sữa xuống nhiệt độ thấp càng sớm càng tốt. Hộ nuôi ở Phú Hòa Đông thường không có bồn lạnh riêng, nên phải chở sữa đến điểm thu mua ngay sau cữ vắt. Quãng đường càng ngắn, thời gian sữa nằm ngoài trời càng ít, chất lượng càng giữ được.
Tại điểm thu mua, nhân viên lấy mẫu từ từng can để kiểm nhanh, ghi khối lượng theo mã hộ, rồi đổ sữa qua lưới lọc vào bồn lạnh. Một phần mẫu được giữ lại để gửi phòng thí nghiệm kiểm các chỉ tiêu cần thời gian hơn. Sữa trong bồn được xe bồn chuyên dụng chở về nhà máy theo lịch, thường trong ngày.
Mạng lưới điểm thu mua ở vùng Củ Chi cũ hình thành theo mật độ hộ nuôi: nơi nào nhiều bò thì có điểm nhận gần. Khi một vùng giảm đàn vì đô thị hoá, điểm nhận có thể dời hoặc gộp, và hộ còn lại phải chở xa hơn. Đây là chi tiết nhỏ nhưng ảnh hưởng thật đến chất lượng sữa của hộ nuôi lẻ.
Những chỉ tiêu thường được kiểm và ý nghĩa của từng chỉ tiêu
Mỗi đơn vị thu mua có bộ chỉ tiêu và thang điểm riêng, nhưng thường xoay quanh những nhóm dưới đây:
| Chỉ tiêu | Đo điều gì | Phụ thuộc chủ yếu vào |
|---|---|---|
| Tỷ lệ chất béo | Lượng béo trong sữa, quyết định nhiều đến giá | Giống bò, khẩu phần thức ăn thô, giai đoạn cho sữa |
| Chất khô, chất khô không béo | Tổng phần đạm, đường, khoáng còn lại khi bỏ nước | Khẩu phần, sức khoẻ bò, việc có pha nước hay không |
| Tỷ trọng, điểm đóng băng | Phát hiện sữa bị pha thêm nước | Sự trung thực và cẩn thận khi rửa can |
| Thử cồn, độ chua | Sữa còn tươi hay đã bắt đầu lên men | Thời gian từ khi vắt đến khi làm lạnh |
| Vi sinh tổng số | Mức độ nhiễm khuẩn trong sữa | Vệ sinh bầu vú, máy vắt, can chứa |
| Tế bào soma | Dấu hiệu viêm vú trong đàn | Sức khoẻ bầu vú, kỹ thuật vắt |
| Tồn dư kháng sinh | Có thuốc kháng sinh lẫn trong sữa hay không | Việc tuân thủ thời gian ngưng lấy sữa sau điều trị |
Trong số này, tồn dư kháng sinh và sữa chua, sữa pha nước là ba lỗi nặng nhất, thường dẫn tới việc từ chối nhận cả lô. Các chỉ tiêu béo, chất khô, vi sinh thì thường được quy thành điểm cộng, trừ trên giá.
Giá sữa cụ thể không được nêu ở đây vì thay đổi theo thời điểm và theo từng đơn vị; điều đáng nhớ là cùng một lượng sữa, hộ làm tốt các chỉ tiêu có thể nhận nhiều hơn hẳn hộ làm ẩu.
Vì sao cả can sữa bị trả về: ba lỗi hay gặp
Lỗi thứ nhất là kháng sinh. Khi bò bị viêm vú hay bệnh khác, bác sĩ thú y có thể điều trị bằng kháng sinh, và mỗi loại thuốc đều có thời gian ngưng sử dụng sữa ghi trên nhãn hoặc do bác sĩ dặn. Trong thời gian đó, sữa của con bò ấy phải vắt riêng và bỏ đi. Chỉ cần lỡ đổ chung một lần, cả can, thậm chí cả bồn của điểm thu mua có thể nhiễm thuốc. Vì hậu quả lan rộng như vậy nên các đơn vị thu mua xử lý lỗi này rất nghiêm.
Lỗi thứ hai là sữa chua hoặc đã lên men. Thường do để sữa ngoài trời quá lâu, can rửa không sạch còn cặn sữa cũ, hoặc vắt khi bò đang sốt. Mùa nắng nóng ở Củ Chi cũ làm lỗi này dễ xảy ra hơn mùa mưa. Lỗi thứ ba là sữa có dấu hiệu pha nước, có thể do cố ý, nhưng cũng có khi do can còn đọng nước rửa. Dù lý do gì, kết quả kiểm vẫn chỉ ra sữa bị loãng.
Ngoài ba lỗi trên, sữa của bò mới đẻ trong những ngày đầu, tức sữa đầu, không được giao vì thành phần khác hẳn sữa thường. Sữa đầu dành cho bê con, và người nuôi cần nhớ đếm ngày trước khi đổ sữa của con mới đẻ vào can giao.
Thói quen giúp giữ sữa đạt chuẩn
Những việc dưới đây không tốn nhiều tiền nhưng quyết định phần lớn chất lượng sữa mà hộ giao đi:
- Đánh dấu bò đang điều trị. Buộc dây màu, sơn dấu ở chân hoặc ghi bảng ngay tại chuồng, để ai vắt cũng biết con nào phải vắt riêng.
- Ghi ngày dùng thuốc và ngày được giao sữa lại. Không dựa vào trí nhớ, nhất là khi có người vắt thay.
- Rửa can và máy vắt ngay sau mỗi cữ. Dùng nước ấm và chất tẩy rửa phù hợp, tráng sạch, úp ngược cho khô; không để can đọng nước.
- Lau bầu vú bằng khăn riêng cho từng con. Một khăn dùng cho cả đàn là cách lây viêm vú nhanh nhất.
- Giao sữa ngay sau khi vắt. Che can khỏi nắng trên đường chở, không ghé làm việc khác.
- Đọc kỹ phiếu kết quả định kỳ. Vi sinh tăng là xem lại vệ sinh; tế bào soma tăng là kiểm bầu vú cả đàn; béo giảm là xem lại khẩu phần cỏ.
Những hộ có điểm vi sinh tốt ổn định thường giống nhau ở một điểm: họ coi khâu rửa dụng cụ quan trọng ngang khâu cho bò ăn.
Tỷ lệ béo thấp: chỉnh ở thức ăn chứ không ở can sữa
Nhiều hộ thắc mắc vì sao sữa nhà mình béo thấp hơn nhà bên dù bò cùng giống. Nguyên nhân thường nằm ở khẩu phần. Chất béo sữa phụ thuộc nhiều vào lượng chất xơ trong thức ăn thô: bò được ăn đủ cỏ, rơm, ít bị dồn cám quá mức thì dạ cỏ hoạt động tốt và sữa béo hơn. Ngược lại, cho ăn quá nhiều tinh bột để đẩy sản lượng có thể làm tăng lượng sữa nhưng giảm tỷ lệ béo, thậm chí gây rối loạn tiêu hoá cho bò.
Giai đoạn cho sữa cũng ảnh hưởng: sữa đầu chu kỳ thường nhiều nhưng béo thấp hơn, càng về cuối chu kỳ sữa ít đi và béo lên. Thời tiết nóng làm bò ăn ít cỏ, kéo béo xuống. Vì thế đánh giá tỷ lệ béo phải nhìn theo cả đàn và theo thời gian, không chỉ một lần kiểm.
Nếu muốn cải thiện, nên nhờ kỹ thuật viên của đơn vị thu mua hoặc cán bộ khuyến nông tư vấn khẩu phần cụ thể. Không có mẹo nào ở khâu giao sữa giúp tăng béo một cách chính đáng; mọi thay đổi bền vững đều bắt đầu từ máng ăn.
Hợp đồng với đơn vị thu mua: những điều nên đọc kỹ
Hộ nuôi bò ở Phú Hòa Đông thường ký hợp đồng hoặc cam kết bán sữa với một đơn vị thu mua. Trước khi ký, nên hỏi rõ: cách tính giá theo các chỉ tiêu nào, thang điểm thưởng phạt ra sao, kỳ thanh toán bao lâu một lần, khi sữa bị từ chối thì xử lý thế nào, có được kiểm lại mẫu khi không đồng ý kết quả không.
Một số đơn vị có hỗ trợ kỹ thuật như tư vấn khẩu phần, thú y, giống, hoặc cho mua thức ăn trả chậm trừ vào tiền sữa. Những hỗ trợ này hữu ích nhưng cũng cần đọc kỹ điều kiện đi kèm. Nên giữ lại toàn bộ phiếu kết quả và phiếu cân để đối chiếu khi cần.
Bài viết không khuyên chọn hay tránh đơn vị nào. Cách tốt nhất là hỏi kinh nghiệm của các hộ đã giao sữa lâu năm trong xóm, xem họ đánh giá thế nào về sự minh bạch trong cân đo, kiểm mẫu và thanh toán.
Sổ sách của hộ nuôi: tự theo dõi để không phụ thuộc vào một tờ phiếu
Nhiều hộ nuôi bò ở Phú Hòa Đông chỉ biết kết quả chất lượng sữa khi nhận phiếu từ điểm thu mua, và lúc đó vấn đề có thể đã kéo dài nhiều ngày. Cách làm chủ động hơn là tự ghi chép đơn giản: mỗi cữ vắt ghi tổng lượng sữa, con nào bỏ ăn, con nào đang điều trị, ngày rửa máy kỹ, ngày đổi lô cám. Khi phiếu kết quả về, đặt cạnh sổ ghi chép là thấy ngay chỉ tiêu nào xấu đi trùng với thay đổi nào trong chuồng.
Với viêm vú, nhiều hộ dùng bộ thử nhanh tại chuồng theo hướng dẫn của thú y để phát hiện sớm những con viêm tiềm ẩn, tức là bầu vú chưa sưng đỏ nhưng tế bào soma trong sữa đã tăng. Phát hiện sớm giúp điều trị gọn hơn, ít phải loại sữa lâu hơn, và giữ điểm chất lượng cho cả đàn.
Ghi chép còn có ích khi tính lời lỗ. Tiền sữa nhận về mỗi kỳ chỉ có ý nghĩa khi đặt cạnh tiền cám, tiền cỏ, thuốc thú y, điện nước, công lao động. Hộ không ghi chép thường cảm thấy "có tiền ra vào đều" mà không biết thật sự mình đang lời hay đang ăn dần vào vốn.
Khi điểm thu mua dời xa hoặc thay đổi điều kiện
Đô thị hoá ở vùng ven sông Sài Gòn phía đông Củ Chi cũ làm bản đồ chăn nuôi thay đổi từng năm. Khi một khu vực còn ít hộ nuôi, điểm thu mua ở đó có thể không còn đủ sữa để duy trì và phải gộp với điểm khác. Hộ còn lại phải chở xa hơn, thời gian từ lúc vắt đến lúc làm lạnh kéo dài, rủi ro sữa chua tăng theo, đặc biệt vào buổi chiều nắng.
Một số hộ ở xa điểm nhận chọn đầu tư bồn làm lạnh nhỏ tại nhà hoặc góp chung với vài hộ hàng xóm để làm lạnh trước khi giao. Đây là khoản đầu tư cần tính kỹ: bồn lạnh tốn tiền mua, tốn điện, phải vệ sinh đúng cách, và chỉ đáng khi lượng sữa đủ lớn hoặc quãng đường giao thật sự xa.
Đơn vị thu mua cũng có thể thay đổi tiêu chuẩn, thang điểm hay lịch nhận sữa theo từng giai đoạn. Hộ nuôi nên giữ liên lạc với nhân viên kỹ thuật phụ trách vùng, tham gia các buổi tập huấn khi được mời, để không bất ngờ khi điều kiện mới áp dụng.
Câu hỏi thường gặp
Sữa tươi giao ở điểm thu mua có được bán lẻ ra ngoài không?
Sữa đã giao vào bồn của đơn vị thu mua thuộc về đơn vị đó và đi về nhà máy. Một số hộ có bán sữa tươi lẻ cho người quen, nhưng sữa chưa qua xử lý nhiệt có rủi ro vi sinh; người mua nên đun sôi trước khi dùng và người bán cần tìm hiểu quy định an toàn thực phẩm hiện hành.
Bò đang điều trị kháng sinh thì sữa xử lý thế nào?
Sữa của con bò ấy phải vắt riêng và bỏ đi trong suốt thời gian ngưng sử dụng sữa theo nhãn thuốc hoặc theo lời bác sĩ thú y, kể cả khi bò đã khỏi. Không cho bê uống bừa sữa này nếu chưa hỏi thú y. Sau thời gian ngưng mới được đổ chung vào can giao.
Vì sao cùng giống bò mà sữa nhà này béo hơn nhà kia?
Chủ yếu do khẩu phần, nhất là lượng thức ăn thô như cỏ, rơm so với cám. Ngoài ra còn phụ thuộc giai đoạn cho sữa, sức khoẻ bò và thời tiết. Muốn so sánh công bằng nên nhìn kết quả nhiều tháng chứ không chỉ một lần kiểm.
Có thể yêu cầu kiểm lại mẫu khi thấy kết quả không đúng không?
Điều này tuỳ quy định của từng đơn vị thu mua và thường được ghi trong hợp đồng. Trước khi ký, hộ nuôi nên hỏi rõ có giữ mẫu đối chứng không, thời hạn khiếu nại bao lâu và quy trình kiểm lại thế nào, để tránh tranh cãi về sau.
Sữa đầu của bò mới đẻ có giao được không?
Không. Sữa đầu trong những ngày đầu sau đẻ có thành phần khác sữa thường và dành cho bê con. Người nuôi cần đếm ngày theo hướng dẫn của đơn vị thu mua hoặc thú y rồi mới đổ sữa của con mới đẻ vào can giao.
Mùa nắng nóng có làm sữa dễ bị trả hơn không?
Có. Trời nóng làm sữa ngoài trời nhanh chua, bò ăn ít cỏ nên béo giảm, bò stress dễ viêm vú. Mùa khô ở vùng Củ Chi cũ, hộ nuôi nên giao sữa ngay sau vắt, che can khỏi nắng và làm mát chuồng trại tốt hơn.