Một ngày của nhà nuôi bò sữa ở Phú Hòa Đông bắt đầu từ khoảng ba, bốn giờ sáng với cữ vắt đầu tiên và kết thúc sau cữ vắt chiều, khi sữa đã được giao đến điểm thu mua. Giữa hai cữ vắt là chuỗi việc lặp lại không có ngày nghỉ: cắt cỏ, trộn thức ăn, dọn phân, tắm bò, theo dõi con nào sắp đẻ, con nào bỏ ăn.
Vùng đất nay là xã Phú Hòa Đông (gồm Phú Hòa Đông, Tân Thạnh Đông và Tân Thạnh Tây cũ của huyện Củ Chi) từ lâu được biết đến là một trong những nơi nuôi bò sữa tập trung của TP Hồ Chí Minh. Phần lớn là chăn nuôi nông hộ: mỗi nhà vài con đến vài chục con, chuồng dựng sau nhà hoặc giữa vườn, cỏ trồng trên chính phần ruộng của gia đình.
Bài này kể lại nhịp một ngày như người trong nghề vẫn sống, để người ngoài hiểu vì sao nghề bò sữa được gọi là nghề "trói chân", và người mới định nuôi biết mình sẽ bước vào điều gì.
Cữ vắt sáng: vì sao phải dậy từ khi trời còn tối
Bò sữa cần được vắt đều đặn, hai cữ mỗi ngày cách nhau gần mười hai tiếng. Nếu cữ sáng dời muộn, cữ chiều cũng phải dời theo, mà sữa chiều lại phải kịp giao trước giờ điểm thu mua đóng nhận. Vì vậy phần lớn hộ ở Phú Hòa Đông vắt cữ đầu khi trời còn tối, lúc trời mát, bò yên, ruồi muỗi ít. Sữa vắt lúc mát cũng ít bị nóng lên trước khi đưa đi làm lạnh.
Trước khi vắt, người nuôi rửa hoặc lau bầu vú, vắt bỏ vài tia đầu để kiểm sữa có lợn cợn, có máu hay không. Đây là bước nhỏ nhưng quyết định: một con viêm vú mà sữa của nó đổ chung vào can thì cả can có thể bị trả về. Nhiều nhà nuôi từ mười con trở lên dùng máy vắt sữa di động, loại có xe đẩy và bình chứa, đẩy đến từng con; nhà ít bò vẫn có người vắt tay.
Vắt xong là sát trùng đầu vú, rửa máy, rửa can. Khâu rửa nghe đơn giản nhưng nhà nào làm ẩu sẽ thấy ngay qua kết quả kiểm vi sinh ở điểm thu mua. Người trong nghề hay nói sữa sạch hay bẩn quyết định ở cái khăn lau và cái bàn chải rửa máy, không phải ở con bò.
Sau cữ vắt: cho ăn, dọn chuồng và tắm bò
Bò vừa vắt xong là lúc được cho ăn khẩu phần tinh, tức cám hỗn hợp, có nhà trộn thêm bã bia, bã mì hoặc thức ăn ủ chua. Sau đó là cỏ tươi hoặc rơm. Thứ tự cho ăn mỗi nhà một kiểu, nhưng nguyên tắc chung là bò phải luôn có thức ăn thô trong máng và nước sạch không bao giờ cạn. Một con bò đang cho sữa uống rất nhiều nước, nhất là vào mùa khô nắng gắt của vùng Củ Chi cũ.
Dọn chuồng là việc tốn sức nhất trong ngày. Phân bò được xúc gom, có nhà dồn vào hầm biogas, có nhà phơi khô để bán cho vườn rau, vườn cây trong xã. Nền chuồng được xịt rửa, nước rửa chảy vào rãnh dẫn về hầm hoặc hồ lắng. Những hộ có chuồng sát nhà dân càng phải dọn kỹ, vì mùi và nước thải là chuyện dễ sinh va chạm với hàng xóm khi khu dân cư ngày càng dày.
Vào những ngày nắng, nhiều nhà tắm bò hoặc xịt nước làm mát vào giữa trưa. Giống bò sữa phổ biến ở đây là bò lai HF, mang máu giống Holstein Friesian vốn quen khí hậu mát, nên chịu nóng kém. Bò bị nóng sẽ ăn ít, sữa giảm, dễ bệnh; quạt, mái cao, phun sương là những thứ mà nhà nuôi lâu năm coi như bắt buộc chứ không phải xa xỉ.
Buổi trưa và đầu giờ chiều: cắt cỏ và lo thức ăn
Phần lớn hộ nuôi bò ở Phú Hòa Đông tự trồng cỏ trên ruộng của mình hoặc thuê thêm đất ruộng của người không còn làm lúa. Cỏ voi và các giống cỏ cao sản được cắt theo lứa, chở về bằng xe máy kéo thùng, xe ba gác hoặc xe công nông. Cỏ được băm nhỏ bằng máy băm để bò ăn hết, ít bỏ thừa. Nhà nào thiếu đất thì phải mua cỏ, mua rơm cuộn từ nơi khác chở về, và chi phí thức ăn lập tức đội lên.
Ngoài cỏ, người nuôi phải tính lượng cám cho từng nhóm bò: con đang cho sữa nhiều cần nhiều hơn, con cạn sữa chờ đẻ cần ít hơn và khác loại, bê con cần chế độ riêng. Nhà nuôi lâu năm thường nhớ thuộc lòng con nào đang ở giai đoạn nào; nhà mới nuôi nên ghi sổ hoặc ghi trên điện thoại, vì nhầm khẩu phần là cách nhanh nhất để mất sữa hoặc làm bò béo phì, khó đẻ.
Đây cũng là quãng thời gian người nuôi tranh thủ đi mua cám, thuốc thú y, hoặc ghé đại lý vật tư. Nhiều thứ có ngay trong xã, nhưng những lần cần mua số lượng lớn hay tìm vật tư đặc biệt, người ta lên vùng trung tâm Củ Chi cũ, nay thuộc xã Tân An Hội, nơi có chợ và nhiều cửa hàng.
Cữ vắt chiều và chuyến giao sữa
Cữ chiều lặp lại đúng quy trình buổi sáng: vệ sinh bầu vú, kiểm sữa đầu, vắt, sát trùng, rửa máy. Sữa được đổ vào can inox sạch và chở ngay đến điểm thu mua hoặc trạm trung chuyển. Quãng đường giao sữa trong xã không dài, nhưng giờ giấc thì cố định: đến trễ có thể bị từ chối, và sữa để lâu ngoài trời nóng sẽ chua nhanh.
Ở điểm thu mua, sữa được kiểm nhanh, cân hoặc đong, rồi đổ vào bồn làm lạnh. Kết quả kiểm chất lượng, nhất là tỷ lệ chất béo, chất khô và vi sinh, quyết định giá mà hộ được trả cho mỗi ký sữa. Vì vậy dân nuôi bò rất quan tâm đến phiếu kết quả định kỳ; một đợt bị trừ điểm vi sinh là dấu hiệu phải xem lại khâu vệ sinh ngay.
Trên đường về, nhiều người ghé thăm ruộng cỏ, xem lứa cỏ nào sắp tới ngày cắt. Bữa cơm tối của nhà nuôi bò thường muộn, và giấc ngủ thường sớm, vì ba bốn giờ sáng hôm sau lại là cữ vắt mới.
Lịch một ngày tiêu biểu của hộ nuôi bò sữa (ví dụ minh hoạ)
Giờ giấc dưới đây chỉ là ví dụ minh hoạ, mỗi nhà xê dịch theo giờ nhận sữa của điểm thu mua và số bò đang nuôi:
| Khung giờ | Việc chính | Điều hay bị bỏ sót |
|---|---|---|
| Khoảng 3 – 5 giờ sáng | Vắt cữ sáng, rửa máy, rửa can | Kiểm tia sữa đầu từng con trước khi vắt chung |
| Khoảng 5 – 7 giờ | Giao sữa sáng, cho ăn tinh, cho ăn thô | Kiểm máng nước, rửa máng |
| Buổi sáng | Dọn phân, xịt chuồng, xử lý phân vào hầm hoặc phơi | Thông rãnh nước thải, kiểm mùi |
| Giữa trưa | Làm mát cho bò, quan sát bò bỏ ăn, bò động dục | Ghi lại ngày bò lên giống để phối |
| Đầu giờ chiều | Cắt cỏ, băm cỏ, mua cám | Ghi khẩu phần theo nhóm bò |
| Khoảng 15 – 17 giờ | Vắt cữ chiều, giao sữa chiều | Không trễ giờ nhận của điểm thu mua |
| Buổi tối | Kiểm bò sắp đẻ, bê con | Chuẩn bị dụng cụ cho cữ sáng hôm sau |
Nhìn vào bảng sẽ thấy vì sao nghề này khó đi xa. Một đám giỗ ở quê bên kia sông, một chuyến đi chơi vài ngày đều phải nhờ người vắt thay, mà người vắt thay phải là người bò quen và biết việc. Nhiều gia đình chia ca giữa vợ chồng, cha con để còn có ngày được nghỉ.
Những điều người ngoài ít thấy về nghề bò sữa
Không có ngày nghỉ. Tết, mưa bão hay ốm đau, bò vẫn phải vắt hai cữ. Bỏ một cữ không chỉ mất sữa mà còn làm bò dễ viêm vú. Đây là lý do lớn nhất khiến con cháu nhiều nhà ngần ngại theo nghề.
Vốn nằm trong chuồng. Một con bò sữa là một khoản vốn lớn với nông hộ. Bò chết, bò bệnh dài ngày hay bò không đậu thai là những cú hụt mà một vụ sữa tốt chưa chắc bù được.
Sinh sản quyết định thu nhập. Bò chỉ cho sữa sau khi đẻ; nếu phối giống trễ, khoảng cách giữa hai lứa kéo dài, số ngày cho sữa trong năm giảm. Người nuôi giỏi là người theo dõi động dục sát và gọi dẫn tinh viên đúng lúc.
Bệnh tật đến bất ngờ. Viêm vú, chướng hơi, sốt sữa sau đẻ, bệnh móng, các dịch bệnh truyền nhiễm phải tiêm phòng theo hướng dẫn thú y. Người nuôi cần có liên lạc với một bác sĩ thú y tin cậy và không tự ý dùng kháng sinh, vì sữa có tồn dư kháng sinh sẽ bị trả.
Hàng xóm cũng là một phần của nghề. Khi đất vườn quanh chuồng thành nhà ở, nhà trọ, mùi và ruồi có thể thành chuyện. Hộ nuôi lâu dài là hộ đầu tư xử lý chất thải từ sớm và giữ quan hệ tốt với xóm.
Phú Hòa Đông trong bức tranh bò sữa của thành phố
Bò sữa đến với vùng Củ Chi cũ từ nhiều thập niên trước, khi thành phố khuyến khích nông dân ngoại thành chuyển một phần ruộng lúa năng suất thấp sang chăn nuôi bò sữa để cung cấp sữa tươi cho các nhà máy chế biến. Đất rộng, có nước kênh tưới cỏ, gần nhà máy và gần thị trường tiêu thụ là những lợi thế khiến các xã phía đông như Tân Thạnh Đông, Phú Hòa Đông dần thành vùng nuôi tập trung.
Những năm gần đây, khi đô thị hoá lan dần lên phía bắc thành phố, đàn bò của cả thành phố có xu hướng co lại, dồn về các xã còn nhiều đất. Một phần hộ nuôi bán bò, chuyển sang cho thuê nhà trọ, mở xưởng nhỏ hoặc trồng rau; một phần khác lại tăng đàn, đầu tư máy móc, chuồng trại tốt hơn để làm lớn. Kết quả là nghề bò sữa ở đây ít người làm hơn trước nhưng những người còn làm thường làm bài bản hơn.
Hiểu bối cảnh này giúp người mới nhìn nghề thực tế: bò sữa ở Phú Hòa Đông không phải nghề đang mở rộng ồ ạt, cũng không phải nghề sắp biến mất, mà là nghề đang lọc lại người làm.
Người nuôi bò sữa ở Phú Hòa Đông nên bắt đầu thế nào
Đừng bắt đầu bằng việc mua bò. Hãy bắt đầu bằng việc ở cùng một nhà đang nuôi vài tuần, tham gia đủ hai cữ vắt và các việc dọn chuồng, cắt cỏ. Sau vài tuần, bạn sẽ biết mình có chịu được nhịp này không. Tiếp đó là tính đất: có đủ ruộng trồng cỏ không, chuồng đặt ở đâu để không sát nhà hàng xóm, nước thải xử lý bằng gì.
Bước sau là hỏi điểm thu mua gần nhất về điều kiện nhận sữa, giờ nhận và tiêu chuẩn chất lượng; hỏi cán bộ nông nghiệp, thú y của xã về việc kê khai chăn nuôi theo Luật Chăn nuôi và các quy định về khoảng cách, vệ sinh môi trường hiện hành của thành phố. Chỉ khi các câu hỏi này có lời đáp rõ ràng mới nên tính tới chuyện mua vài con bò đầu tiên, và nên mua từ nguồn có lý lịch, có sổ tiêm phòng.
Khởi đầu nhỏ, học nghề chắc rồi mới tăng đàn là con đường mà nhiều hộ thành công trong xã đã đi. Những hộ mua nhiều bò ngay từ đầu, chưa quen chăm sóc và chưa chủ động được thức ăn thường là những hộ bỏ nghề nhanh nhất.
Câu hỏi thường gặp
Phú Hòa Đông có phải là nơi nuôi bò sữa nhiều nhất TP Hồ Chí Minh không?
Vùng Củ Chi cũ, trong đó có Phú Hòa Đông, Tân Thạnh Đông và Tân Thạnh Tây, thường được nhắc là vùng nuôi bò sữa tập trung của thành phố. Số đầu con cụ thể thay đổi theo từng năm và theo cách thống kê sau sáp nhập, nên muốn có con số chính xác bạn nên tra báo cáo của cơ quan nông nghiệp thành phố thay vì tin các con số truyền miệng.
Một nhà nuôi bò sữa ở đây thường có bao nhiêu con?
Không có con số chung. Có nhà chỉ nuôi vài con tận dụng lao động gia đình, có nhà nuôi vài chục con với máy vắt, máy băm cỏ và người làm thuê. Quy mô phụ thuộc vào đất trồng cỏ, vốn, nhân lực và khả năng xử lý chất thải của từng hộ, không phải nhà nào nuôi nhiều cũng lời nhiều.
Vì sao phải vắt sữa vào lúc ba, bốn giờ sáng?
Bò cần được vắt đều hai cữ cách nhau gần mười hai tiếng, và sữa chiều phải kịp giao trước giờ điểm thu mua đóng nhận. Vắt sớm cũng là lúc trời mát, bò yên, sữa ít bị nóng và ít ruồi muỗi. Vì thế cữ sáng của đa số nhà rơi vào lúc trời còn tối.
Nuôi bò sữa có cần đăng ký với xã không?
Theo Luật Chăn nuôi, chăn nuôi nông hộ phải kê khai với Uỷ ban nhân dân cấp xã; trang trại quy mô lớn hơn có thêm yêu cầu riêng về điều kiện chăn nuôi và môi trường. Quy định chi tiết và khu vực được phép chăn nuôi do thành phố ban hành và có thể thay đổi, nên hãy hỏi trực tiếp bộ phận nông nghiệp của UBND xã Phú Hòa Đông trước khi xây chuồng.
Người không có kinh nghiệm có nên mua bò về nuôi ngay không?
Không nên. Cách an toàn hơn là làm cùng một hộ đang nuôi vài tuần, học vắt sữa, cho ăn, nhận biết bò bệnh và bò lên giống. Sau đó bắt đầu với vài con có nguồn gốc rõ ràng, có sổ tiêm phòng, và chỉ tăng đàn khi đã chủ động được thức ăn và chuồng trại.
Nhà nuôi bò sữa có được nghỉ ngày nào không?
Bò vẫn phải được vắt hai cữ mỗi ngày kể cả Tết, nên muốn nghỉ thì phải có người vắt thay quen việc. Nhiều gia đình chia ca giữa các thành viên hoặc nhờ người làm thuê lâu năm. Đây là một trong những lý do khiến người trẻ ngần ngại nối nghề.