Trồng rau ở Phú Hòa Đông: rau ăn lá, mùa vụ, nước kênh và đường ra chợ đầu mối

Rau ở Phú Hòa Đông chủ yếu là rau ăn lá ngắn ngày như rau muống, cải các loại, mồng tơi, rau dền, xà lách, hành, rau thơm, xen với rau ăn trái như khổ qua, dưa leo, bầu bí, đậu bắp. Rau được trồng trên đất xám nhẹ, tưới bằng nước kênh và giếng khoan, rồi bán cho thương lái tại ruộng hoặc chở ra chợ đầu mối, chợ địa phương.

Gần thành phố là lợi thế lớn nhất của rau Phú Hòa Đông: rau cắt sáng sớm có thể có mặt ở chợ nội thành ngay trong ngày. Nhưng gần thành phố cũng có nghĩa là đất đắt, nhân công khó tìm và giá rau bị chi phối bởi nguồn rau từ khắp nơi đổ về.

Bài này viết cho người đang trồng hoặc định trồng rau ở xã, và cho người đọc muốn hiểu vì sao bó rau ở chợ có ngày rẻ ngày đắt.

Vì sao rau ăn lá chiếm phần lớn ruộng rau trong xã

Rau ăn lá có chu kỳ ngắn, nhiều loại chỉ vài tuần là thu được. Với nông hộ ít đất, vòng quay nhanh nghĩa là tiền quay về nhanh, ít phải chờ cả mùa như lúa hay cây ăn trái. Đất xám nhẹ ở vùng Củ Chi cũ tơi xốp, dễ làm luống, thoát nước tốt, hợp với rau ăn lá khi được bón đủ phân hữu cơ.

Một lý do khác là thị trường. Thành phố tiêu thụ rau ăn lá mỗi ngày với lượng rất lớn, và rau ăn lá khó chở xa vì dễ héo, dập. Vùng ven đô như Phú Hòa Đông, Hóc Môn cũ vì thế có chỗ đứng tự nhiên: rau cắt sáng có thể đến bàn ăn trong ngày. Rau ăn trái như khổ qua, dưa leo, bầu bí thì bền hơn khi vận chuyển, nên cạnh tranh với nguồn từ các tỉnh xa nhiều hơn.

Nhiều hộ không trồng một loại mà xoay vòng vài loại trên cùng ruộng, vừa để cắt đứt vòng đời sâu bệnh, vừa để có thứ bán quanh năm. Người trồng lâu năm thường nhớ loại nào hợp với chân ruộng nào: chỗ cao khô trồng loại chịu hạn, chỗ gần kênh, ẩm trồng rau muống, rau nhút.

Rau theo mùa ở vùng Củ Chi cũ (nguyên lý chung)

Mốc mùa chỉ là thường lệ, năm nào mưa sớm hay khô kéo dài thì xê dịch. Bảng dưới tóm tắt điều người trồng rau hay để ý:

Giữa mùa mưa thường là lúc rau ăn lá trồng ngoài trời khó nhất, và cũng là lúc giá rau ở chợ hay tăng vì nguồn cung giảm chung. Đây là lý do nhiều hộ đầu tư nhà lưới để trồng được mùa mưa.

Nước tưới: kênh, giếng và những lo ngại về chất lượng

Ruộng rau ở Phú Hòa Đông lấy nước từ hai nguồn chính: các kênh tưới thuộc hệ thống thuỷ lợi lấy nước từ hồ Dầu Tiếng, và giếng khoan. Ruộng gần kênh có thể bơm trực tiếp, chi phí thấp; ruộng xa kênh dùng giếng, tốn tiền điện và phụ thuộc vào mực nước ngầm, mùa khô có giếng phải khoan sâu hơn.

Chất lượng nước tưới ảnh hưởng thẳng đến độ an toàn của rau ăn lá, vì rau ăn sống hoặc nấu nhanh. Khi kênh chảy qua khu dân cư đông, nhận nước thải sinh hoạt, chăn nuôi, chất lượng nước có thể kém đi. Các chương trình rau an toàn thường yêu cầu kiểm nước tưới định kỳ; hộ trồng rau nên tránh dùng nước mương đọng, nước có màu, có mùi, nhất là để tưới rau sắp thu.

Cách tưới cũng thay đổi. Tưới bằng thùng gánh đã ít dần, thay bằng vòi phun, béc phun mưa, hệ thống tưới nhỏ giọt cho rau ăn trái. Tưới tiết kiệm không chỉ giảm tiền điện mà còn giảm bệnh, vì lá ít bị ướt lâu.

Sâu bệnh hay gặp và nguyên tắc dùng thuốc

Sâu ăn lá trên cải. Sâu tơ, sâu xanh là những đối tượng quen thuộc trên rau họ cải. Chúng kháng thuốc nhanh nếu phun một loại hoạt chất liên tục. Khuyến nông thường khuyên luân phiên thuốc, dùng chế phẩm sinh học, bẫy và luân canh.

Bọ nhảy, rệp, bọ trĩ. Gây thủng lá, quăn lá, làm rau mất giá dù vẫn ăn được. Lưới chắn côn trùng ở nhà lưới giảm đáng kể nhóm này.

Bệnh nấm và thối nhũn mùa mưa. Lá úa, thối gốc, rau nhũn ra chỉ sau vài trận mưa dầm. Lên luống cao, thoát nước tốt, không trồng quá dày là biện pháp đầu tiên.

Thời gian cách ly là bắt buộc. Mỗi loại thuốc bảo vệ thực vật có thời gian cách ly ghi trên nhãn, tức số ngày tối thiểu từ lần phun cuối đến lúc thu hoạch. Thu rau trước thời gian này là đưa tồn dư thuốc đến bàn ăn, và cũng là lý do rau bị loại ở các khâu kiểm tra.

Chỉ dùng thuốc trong danh mục được phép. Mua ở cửa hàng vật tư có đăng ký, đọc nhãn, đúng liều, đúng cách. Không tự pha trộn nhiều loại thuốc với nhau, và mặc đồ bảo hộ khi phun để bảo vệ chính mình.

Rau đi từ ruộng ra chợ: thương lái, chợ đầu mối và bán trực tiếp

Phần lớn rau ở Phú Hòa Đông được bán theo ba đường. Đường phổ biến nhất là thương lái đến tận ruộng thu mua, có khi mua cả ruộng, có khi mua theo ký vào ngày cắt. Người trồng đỡ công chở, đỡ lo bán, nhưng giá do thương lái đưa ra theo thị trường từng ngày. Đường thứ hai là tự chở ra chợ đầu mối, gần nhất với vùng Củ Chi cũ là chợ đầu mối nông sản thực phẩm Hóc Môn, nơi rau được giao từ khuya tới sáng sớm. Đường thứ ba là bán ở chợ địa phương trong xã, chợ vùng trung tâm Củ Chi cũ hoặc bán trực tiếp cho người quen, quán ăn.

Mỗi đường có cái được, cái mất. Bán cho thương lái nhẹ nhàng nhưng ít quyền quyết giá. Tự chở ra chợ đầu mối có thể bán được giá tốt hơn nếu rau đẹp và quen mối, nhưng phải thức khuya, có phương tiện chở và chịu rủi ro hôm chợ ế. Bán trực tiếp thì giá tốt nhưng lượng nhỏ, chỉ hợp với hộ trồng ít hoặc có rau đặc biệt.

Một số hộ tham gia hợp tác xã hoặc tổ hợp tác để bán rau vào siêu thị, bếp ăn tập thể với hợp đồng giá ổn định hơn. Đổi lại phải trồng theo quy trình, ghi chép, đạt chứng nhận và giao đủ lượng đều đặn. Đây là hướng mà nhiều chương trình nông nghiệp đô thị của thành phố khuyến khích.

Chi phí trồng rau gồm những gì: tự tính trước khi xuống giống

Nhiều người nghĩ trồng rau ít vốn, nhưng khi cộng đủ các khoản thì không hẳn. Một vụ rau ăn lá gồm tiền thuê đất nếu không có đất, tiền giống, phân hữu cơ và phân hoá học, thuốc bảo vệ thực vật hoặc chế phẩm sinh học, tiền điện nước để bơm tưới, lưới che, màng phủ, công làm đất, công cắt, bó, chở. Nhà tự làm đủ việc thì không trả công, nhưng công của mình cũng là chi phí cơ hội nếu so với đi làm xưởng.

Giá bán thì lên xuống theo ngày. Có vụ trúng mùa, rau đẹp mà giá thấp vì nguồn từ nơi khác đổ về nhiều; có vụ mưa dập hỏng một nửa ruộng mà giá lại cao. Vì thế người trồng rau lâu năm thường không tính lời lỗ theo một vụ mà theo cả năm, và trồng xen nhiều loại để không đặt hết vào một thứ.

Trước khi xuống giống, nên làm một bảng chi phí đơn giản cho vụ, ghi rõ từng khoản, rồi so với mức giá bán thấp nhất từng gặp. Nếu ở giá thấp nhất vụ đó vẫn không lỗ quá sức chịu, đó là vụ đáng làm.

Đất xám ở Phú Hòa Đông: dễ làm nhưng phải nuôi đất

Phần lớn đất trồng rau ở vùng Củ Chi cũ là đất xám phát triển trên phù sa cổ, thành phần cát pha thịt nhẹ, tơi xốp, dễ cày xới, thoát nước nhanh. Cái lợi là làm luống nhanh, rễ rau phát triển dễ, mưa xong đất mau ráo. Cái khó là đất nghèo mùn, giữ phân giữ nước kém: bón phân hoá học nhiều mà thiếu hữu cơ thì phân trôi nhanh, đất chai dần sau vài năm, rau còi, sâu bệnh nhiều hơn.

Người trồng rau lâu năm trong xã vì thế rất coi trọng phân hữu cơ. Lợi thế của Phú Hòa Đông là có nhiều hộ nuôi bò, phân bò sẵn ngay trong xóm. Phân bò cần được ủ hoai trước khi bón, vừa để diệt mầm bệnh, hạt cỏ dại, vừa để tránh nóng rễ rau non. Một số hộ ủ phân với chế phẩm vi sinh, rơm rạ, vỏ trấu để có phân hữu cơ tơi, dễ dùng.

Chân ruộng ven sông Sài Gòn thì khác: đất phù sa mịn hơn, giữ nước tốt hơn nhưng dễ úng khi mưa lớn, có nơi bị chua. Trồng rau ở đây phải lên luống cao, đào rãnh sâu và chọn loại chịu ẩm. Biết ruộng mình thuộc loại đất nào là bước đầu tiên để chọn rau và lịch bón phù hợp.

Người làm rau trong xã: già hoá và chuyện thuê nhân công

Đi qua các ruộng rau ở Phú Hòa Đông vào sáng sớm, dễ thấy phần đông người đang cắt rau, nhổ cỏ là người trung niên và lớn tuổi. Lớp trẻ trong nhiều gia đình đi làm xưởng, làm công ty, hoặc lên thành phố. Rau ăn lá lại là loại cây cần nhiều công tay: gieo, tỉa, nhổ cỏ, bắt sâu, cắt, bó, rửa, xếp. Khi lao động gia đình thiếu, hộ phải thuê người làm theo ngày, và vào mùa cao điểm, nhất là cận Tết, tìm người làm không dễ.

Thiếu người làm đẩy nhiều hộ thu hẹp diện tích, chuyển sang loại rau ít công hơn, hoặc dùng thêm máy như máy xới mini, hệ thống tưới tự động, màng phủ luống chống cỏ. Một số hộ chuyển hẳn sang cho thuê đất cho người nơi khác đến trồng rau. Người thuê đất trồng rau ở vùng ven đô thường là gia đình có kinh nghiệm từ các tỉnh, thuê vài năm, dựng chòi ở ngay ruộng.

Với người đọc là chủ đất, cho thuê đất trồng rau là cách giữ đất nông nghiệp có người chăm, có thu nhập, nhưng nên làm hợp đồng rõ về thời hạn, việc dựng chòi, xử lý bao bì thuốc, rác thải, và trả lại hiện trạng đất khi hết hạn.

Câu hỏi thường gặp

Rau ở Phú Hòa Đông thường bán ở đâu?

Phần lớn bán cho thương lái thu mua tại ruộng; một phần được chở ra chợ đầu mối, trong đó chợ đầu mối nông sản thực phẩm Hóc Môn là nơi gần vùng Củ Chi cũ; phần còn lại bán ở chợ trong xã, chợ vùng trung tâm Củ Chi cũ hoặc bán trực tiếp cho quán ăn, người quen.

Mùa nào trồng rau ăn lá ở đây khó nhất?

Thường là giữa mùa mưa, khi mưa dầm làm rau dập lá, thối nhũn, sâu bệnh nấm nhiều và ruộng thấp dễ úng. Mùa khô thì khó về nước tưới và nắng gắt. Nhiều hộ dùng nhà lưới, lên luống cao và chọn loại rau chịu mưa để vượt qua mùa mưa.

Nước kênh có dùng tưới rau được không?

Nước từ các kênh tưới vẫn là nguồn chính của nhiều ruộng rau. Tuy vậy, chất lượng nước thay đổi theo đoạn kênh và mùa; nên tránh nước đọng, có màu, có mùi, nhất là khi tưới rau sắp thu. Hộ tham gia chương trình rau an toàn thường được hướng dẫn kiểm nước định kỳ.

Thời gian cách ly thuốc bảo vệ thực vật là gì?

Đó là số ngày tối thiểu từ lần phun thuốc cuối cùng đến khi được thu hoạch, ghi trên nhãn mỗi loại thuốc. Thu rau trước thời gian này có nguy cơ còn tồn dư thuốc vượt mức cho phép, ảnh hưởng sức khoẻ người ăn và khiến rau bị loại khi kiểm tra.

Người mới có nên thuê đất trồng rau ở Phú Hòa Đông không?

Có thể, nhưng nên làm thử quy mô nhỏ, tìm hiểu đất có nước tưới thuận tiện không, hợp đồng thuê dài bao lâu, đầu ra bán cho ai. Nên học từ hộ trồng lâu năm trong xóm và tham gia các lớp tập huấn khuyến nông trước khi đầu tư lớn.

Vì sao giá rau ngoài chợ lên xuống thất thường?

Giá rau phụ thuộc lượng rau từ nhiều vùng đổ về thành phố cùng lúc, thời tiết, dịp lễ Tết và chi phí vận chuyển. Mưa nhiều làm nguồn rau giảm, giá thường tăng; khi nhiều nơi trúng mùa cùng lúc, giá xuống. Người trồng ở một xã gần như không quyết định được giá.