Một đám cưới ở các ấp Phú Hòa Đông thường đi qua ba chặng chính: dạm ngõ để hai nhà gặp nhau, đám hỏi với mâm quả sang nhà gái, và ngày cưới gồm rước dâu, lễ gia tiên, tiệc đãi khách. Tiệc có thể làm rạp ngay trước sân nhà như lối quê truyền thống, hoặc đặt ở nhà hàng tiệc cưới trong vùng; nhiều nhà làm cả hai, đãi họ hàng xóm giềng ở nhà và đãi bạn bè ở nhà hàng.
Bài này tả các bước cưới hỏi theo phong tục Nam Bộ đang phổ biến ở vùng Củ Chi, phần việc của hai họ, chuyện xóm giềng phụ đám cưới, những điều thay đổi khi cô dâu chú rể là công nhân, người đi làm thành phố hay quen nhau từ hai tỉnh khác nhau. Chi phí cưới hỏi mỗi nhà một khác nên không nêu con số; thủ tục đăng ký kết hôn nằm ở mục thủ tục hành chính.
Dạm ngõ: buổi gặp mặt đầu tiên của hai nhà
Khi đôi trẻ đã tìm hiểu nhau và muốn tiến tới, nhà trai nhờ một người lớn trong họ, thường là chú bác có uy tín, đi cùng cha mẹ sang nhà gái để dạm ngõ. Buổi gặp mang ý xin phép cho hai đứa chính thức qua lại, đồng thời để hai bên gia đình biết nhau, hỏi thăm gốc gác, công việc. Lễ vật đơn giản: trà, rượu, bánh, trái cây.
Ở Phú Hòa Đông, khi hai nhà cùng xã hoặc cùng ấp, buổi dạm ngõ khá nhẹ nhàng vì người ta đã biết nhau ít nhiều. Khi chàng rể hoặc nàng dâu là người tỉnh khác về làm công nhân ở đây, buổi dạm ngõ có khi phải hẹn vào dịp gia đình bên kia lên thăm, hoặc làm gọn qua điện thoại rồi gặp nhau đúng đám hỏi. Điều quan trọng là bên nào cũng có người lớn đứng ra nói chuyện.
Trong buổi dạm ngõ, hai bên thường bàn sơ ngày giờ đám hỏi, đám cưới, quy mô tiệc, nơi đôi trẻ sẽ ở sau cưới. Những chuyện tiền bạc như thách cưới ngày nay ít còn nặng nề, nhưng các khoản lễ vật, tiệc tùng vẫn được bàn khéo để không bên nào phải khó xử.
Một chi tiết nhiều nhà ở ấp vẫn giữ là xem ngày cưới. Người lớn trong họ chọn tháng, chọn ngày hợp với đôi trẻ, thường tránh những tháng bận đồng áng hoặc mùa mưa lớn, ưu tiên các tháng cuối năm khô ráo. Việc này tuỳ niềm tin từng nhà; với đôi trẻ, điều cần là thống nhất sớm để kịp đặt rạp, nhà hàng, xin nghỉ phép.
Đám hỏi và mâm quả
Mâm quả. Nhà trai mang sang nhà gái các mâm quả phủ khăn đỏ, số mâm thường là số lẻ như năm, bảy, chín. Trong mâm có trầu cau, rượu, trà, bánh, trái cây, heo quay hoặc xôi gấc, và mâm nữ trang gồm bông tai, nhẫn, dây chuyền tuỳ điều kiện. Người bưng mâm là thanh niên chưa vợ của nhà trai, nhận mâm là các cô gái chưa chồng của nhà gái.
Lễ gia tiên. Mâm quả được mở, một phần dâng lên bàn thờ tổ tiên nhà gái. Cô dâu chú rể thắp nhang, lạy ông bà, cha mẹ. Người lớn hai bên phát biểu, xin phép, gửi gắm.
Đeo nữ trang. Mẹ chồng hoặc người lớn bên nhà trai đeo bông tai, nhẫn cho cô dâu. Đây là khoảnh khắc nhiều gia đình rất coi trọng và thường được chụp ảnh kỹ.
Lại quả. Khi nhà trai ra về, nhà gái gửi lại một phần lễ vật, gọi là lại quả, thể hiện sự chia sẻ và không giữ hết lễ của nhà trai.
Ngày cưới theo trình tự thường gặp
Nhiều gia đình ở vùng Củ Chi gộp đám hỏi và đám cưới vào một ngày cho gọn. Khi làm riêng, ngày cưới thường có các bước:
- Lễ lên đèn: tối trước ngày cưới, hai bên làm lễ ở nhà mình, thắp đèn trên bàn thờ, báo với tổ tiên về đám cưới; nhà gái thường đãi khách tối hôm đó.
- Rước dâu: sáng ngày cưới, đoàn nhà trai đến nhà gái, người lớn xin rước dâu, cô dâu chú rể làm lễ gia tiên bên nhà gái rồi ra xe.
- Lễ ở nhà trai: về đến nhà trai, đôi tân hôn làm lễ gia tiên, ra mắt họ hàng; mẹ chồng dẫn cô dâu vào phòng tân hôn.
- Tiệc cưới: có thể đãi ngay trưa hôm đó dưới rạp nhà trai, hoặc tối ở nhà hàng tiệc cưới.
- Lại mặt: vài ngày sau, đôi vợ chồng mới về thăm nhà gái, mang theo chút quà.
Mỗi nhà làm thêm hay bớt tuỳ hoàn cảnh. Có nhà làm rất đủ lệ, có nhà rút gọn trong một buổi sáng. Không có cách nào là đúng duy nhất; quan trọng là hai bên đã thống nhất từ trước.
Tiệc cưới tại nhà hay ở nhà hàng: so sánh từ góc nhìn một gia đình ở xã
Ở Phú Hòa Đông, cả hai lối đều phổ biến. Bảng dưới đây không đưa giá, chỉ so những điểm gia đình hay cân nhắc:
| Tiêu chí | Rạp tại nhà | Nhà hàng tiệc cưới |
|---|---|---|
| Không khí | thân mật, đúng chất quê, có hàng xóm phụ | trang trọng, gọn gàng, có MC và sân khấu |
| Công sức nhà chủ | nhiều: lo rạp, bếp, người phụ, dọn dẹp | ít: chọn thực đơn, mời khách |
| Khách phù hợp | họ hàng, người trong ấp, người lớn tuổi | bạn bè, đồng nghiệp, khách ở xa |
| Điều kiện | cần sân rộng, đường vào đủ cho xe | cần đặt trước, phụ thuộc lịch nhà hàng |
| Ảnh hưởng xóm giềng | tiếng loa, rạp lấn đường, cần báo trước | hầu như không ảnh hưởng xóm |
Nhiều gia đình chọn lối kết hợp: nhà gái đãi rạp tại nhà tối lên đèn cho họ hàng, xóm giềng; nhà trai đãi khách ở nhà hàng. Cách này vừa giữ nếp quê vừa đỡ vất vả cho người lớn tuổi.
Xóm giềng và đám cưới: phụ đám, mượn đồ, giữ xe
Đám cưới làm ở nhà là lúc thấy rõ nhất tình làng nghĩa xóm. Hàng xóm cho mượn sân, mượn bàn ghế; thanh niên trong ấp đứng ra giữ xe, bưng mâm; các bà, các chị lo bếp từ sớm. Đội trang trí cổng hoa, phông cưới thường thuê dịch vụ trong vùng, nhưng việc treo đèn, kéo dây điện vẫn hay do người trong xóm làm giúp.
Đổi lại, nhà có đám nhớ ơn từng người: khi nhà hàng xóm có đám, họ sang phụ lại. Ở xã có nhiều người ở trọ, chủ nhà có đám cưới thường mời luôn người thuê trọ của mình, và nhiều công nhân lần đầu dự một đám cưới miền quê Nam Bộ thấy ngạc nhiên vì sự cởi mở: người lạ đến ăn cưới cũng được tiếp như khách.
Khi rạp cưới dựng ra đường liên ấp, chủ nhà nên báo trưởng ấp, bố trí người hướng dẫn xe qua lại, nhất là những đường có xe tải ra vào xưởng. Đám cưới vui mà để xe container kẹt cả tiếng thì dễ mất lòng người khác.
Danh sách việc khi làm đám cưới tại nhà ở quê
Một đám cưới rạp tại nhà đòi hỏi nhiều việc nhỏ mà người lần đầu lo thường quên. Danh sách dưới đây gom những việc hay phải làm, để gia đình chia cho người trong nhà và người trong xóm:
- Chốt số khách theo từng nhóm: họ hàng, hàng xóm, bạn bè, đồng nghiệp; từ đó tính số mâm và cỡ rạp.
- Chọn người đứng bếp hoặc đặt nấu trọn gói; nếu tự nấu, chọn thực đơn hợp mùa, tính đồ tươi đặt ở chợ xã hay mua từ vườn.
- Thuê rạp, bàn ghế, chén bát, cổng hoa, phông nền, âm thanh; hẹn giờ dựng và giờ dỡ.
- Báo trưởng ấp, hàng xóm hai bên; tính chỗ giữ xe, người hướng dẫn xe, nhất là đường có xe tải ra vào xưởng.
- Chuẩn bị điện: đèn, quạt, loa, bếp điện dùng chung một nguồn dễ quá tải; nhờ thợ điện quen kiểm tra trước.
- Chuẩn bị nước sạch, chỗ rửa chén, thùng rác, nhà vệ sinh cho khách; nhà vườn rộng nhưng thiếu chỗ rửa ráy là chuyện thường gặp.
- Phân người đón khách, nhận quà mừng, ghi sổ; giao một người đáng tin giữ thùng tiền mừng.
- Phân người dọn dẹp sau tiệc, trả đồ thuê, gửi đồ ăn còn lại cho người phụ đám và hàng xóm.
Làm đủ những việc này, đám cưới ở quê vừa vui vừa không để lại phiền hà cho xóm. Những nhà có kinh nghiệm thường nhờ một người lớn trong họ làm “tổng chỉ huy” hôm đó, để cha mẹ cô dâu chú rể có thời gian tiếp khách.
Nàng dâu về ấp: nếp nhà chồng ở quê
Sau đám cưới, nhiều cô dâu về sống ở nhà chồng, có khi chung nhà với cha mẹ chồng, có khi ở căn nhà mới cất trên phần đất được chia. Với cô dâu là người Phú Hòa Đông, chuyện này quen thuộc. Với cô dâu từ tỉnh khác lên, nhất là người đã quen sống trọ một mình, về làm dâu ở một ấp có cả họ hàng nhà chồng quanh mình là một thay đổi lớn.
Những điều nàng dâu ở ấp thường được mong đợi khá giản dị: chào hỏi người lớn trong họ, có mặt ở đám giỗ nhà chồng, phụ bếp những ngày đám tiệc, biết tên các cô dì chú bác. Ở những nhà nuôi bò, trồng rau, nàng dâu có khi được nhờ phụ việc chuồng trại, ruộng vườn, dù vẫn đi làm công ty. Nhiều gia đình ngày nay thoáng hơn trước, để con dâu tiếp tục đi làm, chỉ mong về nhà có mặt những dịp lớn.
Người mới về làm dâu nên hỏi chồng trước những lệ quan trọng của nhà: giỗ ai ngày nào, ai trong họ là người lớn cần thưa chuyện, nhà có kiêng gì ngày Tết. Chuẩn bị trước vài điều nhỏ giúp những tháng đầu nhẹ nhàng hơn nhiều.
Những đổi thay của đám cưới ở một xã ven đô
Mười, hai mươi năm trước, đám cưới ở các ấp thường là hai người cùng xã, cùng huyện, nhà trai nhà gái cách nhau vài cây số. Ngày nay, khi xã có nhiều xưởng và người nơi khác đến làm, không ít đám cưới là giữa con trai, con gái địa phương với người miền Tây, miền Trung, miền Bắc gặp nhau ở chỗ làm. Đám cưới vì thế có khi phải làm hai nơi, hai lệ, nhà trai ở Phú Hòa Đông, nhà gái ở tận một tỉnh xa.
Áo dài khăn đóng, mâm quả, lễ gia tiên vẫn được giữ, nhưng nhiều thứ đã gọn hơn: chụp ảnh cưới, quay phim, tiệc ở nhà hàng, thiệp mời gửi qua điện thoại. Người trẻ cũng tự lo phần lớn chi phí, ít trông vào cha mẹ hơn. Dù vậy, buổi lễ gia tiên trước bàn thờ ông bà vẫn là phần mà hầu như gia đình nào cũng giữ, vì đó là lúc đôi trẻ được giới thiệu với tổ tiên và họ hàng hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Ở Củ Chi có gộp đám hỏi và đám cưới trong một ngày không?
Có, nhiều gia đình gộp lại cho gọn, nhất là khi hai nhà ở xa nhau hoặc đôi trẻ đều đi làm. Khi đó buổi sáng làm lễ hỏi và lễ gia tiên bên nhà gái, rồi rước dâu luôn về nhà trai và đãi tiệc.
Lễ lên đèn là gì?
Lễ lên đèn làm vào tối trước ngày cưới ở mỗi bên, thắp đôi đèn trên bàn thờ để báo với tổ tiên về hôn sự. Nhiều nhà gái đãi họ hàng, xóm giềng vào tối này, vì sáng hôm sau cô dâu đã về nhà chồng.
Đi ăn cưới ở quê nên mừng thế nào?
Phổ biến là phong bì mừng bỏ vào thùng tiền mừng hoặc trao tận tay cô dâu chú rể. Mức mừng tuỳ độ thân và điều kiện của bạn, không có chuẩn chung. Người ta quý nhất là bạn đến chung vui đúng giờ.
Làm rạp cưới trước nhà cần lưu ý gì?
Nên báo trưởng ấp và hàng xóm, chừa lối đi, bố trí người giữ xe và hướng dẫn xe tải, tắt nhạc trước giờ khuya, dỡ rạp ngay sau đám. Rạp lớn lấn đường nên hỏi chính quyền xã về quy định sử dụng lòng lề đường.
Cô dâu chú rể người hai tỉnh khác nhau thì làm lễ theo lệ bên nào?
Thường mỗi bên làm theo lệ của nhà mình: đám hỏi theo lệ nhà gái, lễ ở nhà trai theo lệ nhà trai. Hai gia đình nên bàn kỹ trong buổi dạm ngõ để không bên nào bất ngờ về lễ vật hay trình tự.
Đăng ký kết hôn làm ở đâu khi sống ở Phú Hòa Đông?
Đăng ký kết hôn làm tại UBND cấp xã nơi cư trú của một trong hai bên, theo quy định hiện hành về hộ tịch. Hồ sơ và cách nộp nên hỏi bộ phận tiếp nhận của xã, xem thêm bài trong mục thủ tục hành chính.