Ở các ấp Phú Hòa Đông, đám giỗ không chỉ là bữa cơm tưởng nhớ ông bà mà là một ngày hội nhỏ của họ hàng và xóm giềng: chiều trước có lễ cúng tiên thường, sáng hôm sau cúng chánh giỗ, rạp dựng trước sân, hàng xóm sang phụ nấu, khách đến ăn uống đến chiều. Người được mời đi đám thường mang một phong bì nhỏ hoặc ít trái cây, nhang đèn, thắp nhang trước bàn thờ rồi mới vào bàn.
Bài này tả một đám giỗ miền quê ở vùng Củ Chi theo trình tự thường gặp, phần việc của chủ nhà và người phụ, món ăn hay có, cách đi đám cho phải phép với người mới đến, và những đổi thay khi con cháu đi làm theo ca. Đám cưới và đám tang có bài riêng trong mục này; ở đây chỉ nói đám giỗ và những đám tiệc tương tự như tân gia, mừng thọ, đầy tháng.
Vì sao đám giỗ quan trọng với người Nam Bộ
Người Nam Bộ coi ngày giỗ ông bà, cha mẹ là dịp quan trọng nhất của một gia đình trong năm, có khi còn hơn cả ngày Tết vì đó là ngày riêng của nhà mình. Đám giỗ là lúc con cháu ở xa về đông đủ, họ hàng gặp nhau, chuyện chia đất, chuyện dựng vợ gả chồng cho con cháu cũng hay được bàn trong những bữa giỗ. Giỗ lớn của người đứng đầu dòng họ có khi đãi vài chục mâm.
Ở Phú Hòa Đông, nơi nhiều gia đình sống quây quần trên đất của dòng họ, đám giỗ còn là việc của cả xóm. Nhà chủ đám mời hàng xóm, người trong ấp, đồng nghiệp con cháu, có khi cả người thuê trọ của nhà mình. Xóm giềng đáp lại bằng cách sang phụ, cho mượn bàn ghế, nồi niêu. Mối quan hệ có qua có lại đó là sợi dây giữ một ấp với nhau.
Vì quan trọng nên người ta cũng nhớ rất kỹ ai đến đám nhà mình, ai không đến. Với người mới về, được mời đi đám giỗ là dấu hiệu đã được coi là người trong xóm; đi được thì nên đi, không đi được thì gửi lời và chút quà qua người khác.
Một đám giỗ diễn ra thế nào
Trình tự dưới đây là khung thường gặp ở các ấp, mỗi nhà mỗi khác về quy mô:
- Vài tuần trước: chủ nhà tính số mâm, đi mời họ hàng, hàng xóm. Ngày nay nhiều người mời qua điện thoại, nhưng với người lớn tuổi vẫn nên đến tận nhà.
- Một hai ngày trước: thuê hoặc mượn rạp, bàn ghế, chén bát; đặt thịt, cá, rau; người phụ bếp được báo trước.
- Chiều hôm trước: cúng tiên thường, bày mâm cơm cúng ông bà, con cháu thắp nhang. Bữa này thường chỉ người trong nhà và những người phụ đám ăn với nhau.
- Sáng hôm sau: cúng chánh giỗ. Mâm cúng chính bày lên bàn thờ, người lớn trong họ khấn vái, con cháu lạy theo thứ bậc.
- Cuối buổi sáng đến trưa: khách đến, thắp nhang trước bàn thờ, gửi quà rồi vào bàn. Đàn ông thường ngồi lâu, uống bia rượu, nói chuyện; phụ nữ và trẻ con ăn trước, về sớm.
- Chiều: dọn dẹp, trả bàn ghế, chia đồ ăn còn lại cho người phụ đám và hàng xóm mang về.
Nếu ngày giỗ rơi vào ngày thường, nhiều gia đình giờ cúng đúng ngày trong nhà rồi dời phần đãi khách sang tối thứ Bảy hay Chủ nhật gần nhất để con cháu đi làm xưởng, đi làm thành phố về được.
Rạp đám và bếp đám: phần việc của người phụ
Rạp đám ở quê là bộ khung sắt căng bạt, dựng trước sân hoặc lấn ra lề đường liên ấp, bên dưới kê bàn tròn hoặc bàn dài, ghế nhựa. Trong xã có những người làm dịch vụ cho thuê rạp, bàn ghế, chén bát, loa; nhà chủ đám gọi một cuộc là có người chở đến dựng. Khi rạp dựng ra đường, chủ nhà nên báo trưởng ấp, để lối cho xe qua và dỡ ngay sau đám.
Bếp đám đặt sau nhà hoặc dưới gốc cây, kê bếp củi, bếp gas công nghiệp, nồi lớn. Người đứng bếp thường là một bà, một chị có tay nghề trong xóm, bên dưới là đội phụ làm rau, rửa chén, bưng mâm. Họ đến từ sáng sớm, có khi từ chiều hôm trước để sơ chế. Không ai trả công theo giờ; chủ nhà gửi lại chút quà, phần đồ ăn, và lần sau đến lượt nhà người phụ có đám thì chủ nhà này sang phụ lại.
Đàn ông trong xóm lo phần khuân vác, dựng rạp, xếp bàn ghế, giữ xe cho khách. Thanh niên được giao bưng mâm, rót nước đá. Người mới đến muốn hoà nhập thì đây là chỗ dễ nhất: xắn tay vào bưng một mâm, rửa một chồng chén, vài lần là quen mặt cả ấp.
Món ăn đám giỗ ở vùng Củ Chi
Món mặn quen thuộc. Thịt kho, gà luộc hoặc gà xé phay, gỏi gà, canh chua cá, canh khổ qua dồn thịt, chả giò, xôi, bánh hỏi heo quay ở những đám lớn. Mâm cúng ông bà thường giữ các món cũ mà người đã khuất ưa thích.
Món từ bò. Vùng có nhiều nhà nuôi bò nên đám tiệc hay có bò nướng, bò xào, lẩu bò, gỏi bò. Tuy vậy không phải đám nào cũng có, tuỳ điều kiện từng nhà và ý thích của người đãi.
Rau vườn và trái cây nhà. Rau sống, rau thơm, chuối, đu đủ, mít thường hái ngay trong vườn hoặc xin hàng xóm. Đây là điểm khác của đám ở quê so với đám đặt nhà hàng: phần lớn đồ tươi đi từ vườn, từ chợ xã.
Bánh trái ngày giỗ. Bánh tét, bánh ít, bánh da lợn, chè đậu, chè trôi nước. Nhà có bà, có mẹ khéo tay vẫn tự làm; nhà bận thì mua ở chợ hoặc đặt người quen trong ấp.
Phần mang về. Cuối đám, chủ nhà thường chia đồ ăn còn lại vào bịch, hộp cho người phụ bếp, hàng xóm và họ hàng ở xa mang về. Đây là nét quen của đám quê: không để phí đồ ăn, và người phụ đám có phần cho cả nhà mình. Nếu được gửi, bạn cứ vui vẻ nhận, lần sau mang hộp trả lại kèm chút trái cây là đẹp lòng nhau.
Đi đám giỗ: mang gì, ngồi đâu, về lúc nào
Quà mang theo. Phổ biến là một phong bì nhỏ, hoặc một bó nhang, đôi đèn, hộp bánh, nải trái cây. Không có mức cố định; người thân trong họ thường gửi nhiều hơn hàng xóm. Phong bì đưa tận tay chủ nhà hoặc đặt ở bàn thờ khi thắp nhang, tuỳ thói quen của nhà đó.
Thắp nhang trước khi vào bàn. Đến nơi, chào chủ nhà, xin phép thắp nhang ở bàn thờ người được giỗ, rồi mới để chủ nhà xếp chỗ ngồi. Đừng tự ngồi vào bàn khi chưa chào ai.
Ngồi đúng chỗ. Người lớn tuổi, khách quý thường ngồi trong nhà hoặc gần bàn thờ; khách trẻ, hàng xóm ngồi dưới rạp. Chủ nhà sẽ chỉ chỗ, không cần chọn.
Uống vừa phải. Đám ở quê có bia rượu, mời mọc nhiệt tình. Nếu bạn phải lái xe, cứ nói thẳng là đi xe, người ta sẽ thông cảm. Đừng cố uống rồi chạy xe trên đường liên ấp tối, nhiều đoạn không đèn.
Về lúc nào cho phải. Phụ nữ, trẻ con, người có việc thường về sau khi ăn xong. Muốn về, chào chủ nhà và người lớn tuổi trong bàn. Ở lại lâu thì nên phụ dọn trước khi về.
Đám giỗ, nhà thờ họ và chuyện người giữ hương hỏa
Ở nhiều gia đình Nam Bộ, người giữ nhà thờ cha mẹ và lo giỗ chính thường là con trai út, người ở lại với cha mẹ đến cuối đời, khác với tục con trưởng giữ hương hỏa ở miền Bắc. Ở Phú Hòa Đông, nhiều căn nhà cũ giữa vườn chính là nơi người con út đang ở, và đám giỗ ông bà vẫn làm ở đó. Các anh chị đã ra riêng, cất nhà trên phần đất được chia gần đó, đến ngày giỗ thì góp tiền, góp công.
Đám giỗ vì vậy cũng là dịp anh chị em trong nhà bàn chuyện chung: sửa nhà thờ, giữ phần đất hương hỏa, chăm mộ ông bà, lo cho cha mẹ già. Có nhà bàn rất êm, có nhà vì chuyện đất đai mà lời qua tiếng lại ngay trên mâm giỗ. Khi đất ở xã có giá hơn trước, những câu chuyện chia đất, bán đất trở nên nhạy cảm hơn, và đám giỗ trở thành nơi người ta cố giữ hoà khí.
Người ngoài dự đám chỉ nên nghe, không góp lời vào chuyện riêng của gia đình người ta. Nếu được hỏi ý, trả lời chung chung là đủ. Đó là phép lịch sự mà người lớn tuổi trong ấp rất để ý.
Tân gia, mừng thọ, đầy tháng: những đám tiệc khác trong ấp
Những đám tiệc nhỏ này ít khi dựng rạp lớn, thường chỉ vài mâm trong sân hay trước hiên, mời người trong họ và mấy nhà hàng xóm sát vách. Chủ nhà nấu lấy, hàng xóm mang sang đĩa xôi, con gà góp vui, xong tiệc ngồi lại uống trà tới tối. Chính sự đơn sơ ấy làm người ta nhớ lâu.
Ngoài đám giỗ, các ấp còn những đám tiệc khác theo cùng một khuôn: tân gia khi cất nhà mới, mừng thọ ông bà tròn tuổi, đầy tháng hay thôi nôi cho cháu nhỏ, liên hoan khi con thi đậu đại học. Ở một xã đang có nhiều nhà mới xây, đám tân gia khá dày, nhất là vào mùa khô cuối năm.
Những đám này thường gọn hơn đám giỗ, ít nghi lễ, nặng phần ăn uống và văn nghệ. Dàn loa kéo, máy hát karaoke là thứ gần như không thiếu. Với hàng xóm có người già, trẻ nhỏ hay công nhân làm ca đêm cần ngủ ban ngày, tiếng loa là chuyện dễ gây va chạm. Chủ đám có ý tứ sẽ báo trước cho hàng xóm, tắt nhạc trước giờ khuya và vặn nhỏ loa khi về chiều.
Đám tân gia ở quê có thêm lệ riêng: nhiều nhà xem ngày giờ nhập trạch, dọn bàn thờ ông bà sang nhà mới trước rồi mới dọn đồ đạc, nấu nồi cơm đầu tiên, thắp nhang báo với ông bà. Sau đó mới mời họ hàng, hàng xóm đến ăn mừng. Khách đi tân gia thường mang quà dùng được trong nhà như bộ ly, nồi cơm, cây kiểng nhỏ, hoặc một phong bì.
Theo quy định về nếp sống văn minh, việc gây ồn trong khu dân cư vào giờ nghỉ ngơi có thể bị nhắc nhở hoặc xử lý. Nhưng ở ấp, người ta thường giải quyết bằng một câu nói nhỏ nhẹ với chủ đám hơn là gọi ai đến. Biết lúc nào nên nói và nói thế nào cũng là một phần của sống ở quê.
Câu hỏi thường gặp
Cúng tiên thường là gì?
Tiên thường là lễ cúng vào chiều hôm trước ngày giỗ chính, bày mâm cơm mời ông bà về dự. Lễ này thường chỉ có người trong nhà, con cháu và những người phụ đám; khách mời phần lớn đến vào ngày chánh giỗ hôm sau.
Đi đám giỗ hàng xóm nên mang bao nhiêu tiền?
Không có mức cố định. Hàng xóm thường gửi một phong bì nhỏ hoặc mang nhang đèn, trái cây. Điều người ta để ý là bạn có đến, có thắp nhang và hỏi thăm gia đình hay không, hơn là số tiền trong phong bì.
Không đi được đám giỗ thì làm sao?
Bạn nên báo chủ nhà từ trước và gửi quà hoặc phong bì qua một người hàng xóm cũng đi đám. Sau đó gặp chủ nhà thì hỏi thăm lại. Ở quê, im lặng không đến mới là điều dễ làm mất lòng.
Dựng rạp đám ra đường liên ấp có cần xin phép?
Nên báo trưởng ấp và hàng xóm hai bên, chừa lối đi cho xe, có người giữ xe và dỡ rạp ngay sau đám. Quy định cụ thể về sử dụng lòng lề đường do chính quyền xã hướng dẫn, nên hỏi trước nếu rạp lớn.
Đám giỗ dời sang cuối tuần có được không?
Nhiều gia đình vẫn cúng đúng ngày giỗ trong nhà rồi đãi khách vào cuối tuần gần nhất để con cháu đi làm về được. Cách làm này ngày càng phổ biến ở các ấp, người lớn tuổi phần lớn đều chấp nhận.
Người thuê trọ được chủ nhà mời đi đám có nên đi?
Nên đi nếu sắp xếp được. Đó là cách chủ nhà coi bạn như người trong nhà. Mang theo chút trái cây hoặc phong bì nhỏ, thắp nhang, ngồi ăn một lúc rồi phụ dọn là đủ lịch sự.