Ở vùng Tân Thạnh Đông cũ, nay thuộc xã Phú Hòa Đông, bò sữa được nuôi chủ yếu theo kiểu nông hộ: chuồng nằm ngay cạnh nhà, mỗi nhà từ vài con đến vài chục con. Không có lịch tham quan chính thức; muốn ghé xem thì phải hỏi trực tiếp chủ nhà, chọn đúng giờ rảnh và chịu làm theo các quy tắc vệ sinh của họ. Đổi lại, bạn được thấy một nghề có thật, không dàn dựng, và nghe người nuôi kể về một ngày bắt đầu từ trước khi trời sáng.
Bài này dành cho người thành phố muốn cho con xem bò thật, người làm nội dung, sinh viên ngành chăn nuôi hay đơn giản là người tò mò. Phần chính là phép cư xử: vì sao người nuôi rất kỹ chuyện người lạ vào chuồng, đứng ở đâu cho an toàn, làm gì và không làm gì trước mặt con bò. Chuyện kinh tế của nghề bò sữa nằm ở mục nông nghiệp của trang.
Nghề bò sữa ở vùng này trông như thế nào
Đi vào các đường nhánh ở vùng Tân Thạnh Đông cũ, bạn sẽ thấy cảnh khá giống nhau: một ngôi nhà, bên hông hoặc phía sau là dãy chuồng mái tôn, nền xi măng, máng ăn chạy dọc. Bò phần lớn là giống bò lai lông lang trắng đen. Cạnh nhà là ruộng cỏ voi, cỏ xanh trồng để cắt cho bò ăn hằng ngày. Mùi đặc trưng của chuồng trại lan ra cả đoạn đường.
Một ngày của nhà nuôi bò bắt đầu từ rất sớm với cữ vắt sữa đầu tiên, sau đó là dọn chuồng, tắm bò, cắt cỏ, cho ăn. Sữa sau khi vắt được đưa đi giao cho điểm thu mua trong khoảng thời gian ngắn để kịp làm lạnh. Chiều lại một cữ vắt nữa. Ngày nào cũng vậy, không có cuối tuần, không có Tết, vì bò không nghỉ.
Hiểu nhịp đó sẽ thấy vì sao người nuôi không phải lúc nào cũng tiếp khách được. Khách đến đúng giờ vắt sữa hay giờ giao sữa là đến lúc người ta bận nhất. Khách đến lúc giữa trưa, sau khi bò đã ăn và nghỉ, thì người nuôi có thời gian hơn để đứng nói chuyện.
Vì sao người nuôi rất kỹ chuyện người lạ vào chuồng
Bệnh truyền nhiễm là nỗi lo lớn nhất của người nuôi bò. Một số bệnh như lở mồm long móng hay viêm da nổi cục từng gây thiệt hại nặng ở nhiều vùng chăn nuôi trong nước. Mầm bệnh có thể theo người đi từ trại này sang trại khác qua giày dép, quần áo, bánh xe, tay chân. Một người khách vô tình đi qua ba trại trong một buổi sáng có thể là cầu nối cho bệnh lây lan.
Vì vậy nhiều hộ đặt hố sát trùng hoặc khay vôi bột ở lối vào chuồng, yêu cầu khách nhúng đế giày, có khi đưa ủng riêng hoặc túi bọc giày. Có nhà không cho khách vào chuồng mà chỉ đứng ngoài nhìn vào. Đó không phải là khó tính; đó là cách họ giữ tài sản và kế sinh nhai của cả gia đình.
Nguyên tắc cho khách: mỗi buổi chỉ vào một trại, mặc quần áo sạch, đi giày dễ rửa, không đến trại nếu vừa đi từ chợ gia súc, lò mổ hay trại chăn nuôi khác trong cùng ngày. Nếu nhà bạn có nuôi gia súc, nói cho chủ trại biết. Làm theo mọi yêu cầu sát trùng mà không cần hỏi lại.
Cách xin ghé xem cho đúng
Không có quầy vé hay số điện thoại đặt lịch nào để tra; mọi chuyện bắt đầu từ một lời hỏi thăm lịch sự:
- Chọn giờ giữa buổi, sau cữ vắt sữa và giao sữa buổi sáng, trước bữa trưa; hoặc đầu giờ chiều trước cữ vắt chiều.
- Đậu xe ở đường, không chắn lối vào chuồng, không đi thẳng vào sân.
- Chào người trong nhà, giới thiệu ngắn mình từ đâu đến, muốn xem gì, đi mấy người, có trẻ con không.
- Nếu chủ nhà đồng ý, hỏi luôn: đứng chỗ nào thì được, có cần nhúng giày hay mang ủng không, có được chụp ảnh không.
- Giữ thời gian ngắn, khoảng mười lăm đến hai mươi phút, trừ khi chủ nhà vui vẻ mời ở lâu.
- Trước khi về, cảm ơn và nếu nhà có bán sữa, cỏ hay rau thì mua một ít — đó là cách cảm ơn thiết thực nhất.
Nếu chủ nhà từ chối, cảm ơn và đi tiếp. Không nài nỉ, không đứng ngoài hàng rào chụp vào trong. Nhà khác có thể vui vẻ hơn, hoặc hôm khác họ rảnh hơn.
Đứng gần bò cho an toàn
Không đứng sau lưng bò. Bò có thể đá chân sau khi giật mình, nhất là khi có người lạ đi sát phía sau mà nó không nhìn thấy. Luôn đứng ở phía trước hoặc chếch bên hông, trong tầm mắt của con vật.
Đi chậm, nói nhỏ. Bò nhạy với tiếng động lạ và cử động đột ngột. Một tiếng hét của trẻ con hay tiếng đèn flash bất ngờ có thể làm cả dãy chuồng xao động, ảnh hưởng cả đến lượng sữa của buổi đó.
Không thò tay qua máng nếu chưa được phép. Bò ăn bằng cách cuốn lưỡi, đầu nặng và có thể quay mạnh. Muốn sờ mũi bò thì để người nuôi chỉ con nào hiền và cách đưa tay.
Không cho bò ăn bất cứ thứ gì mang theo. Bánh mì, trái cây, kẹo, bao nilon — những thứ khách hay đưa — có thể làm bò rối loạn tiêu hoá, có khi nguy hiểm. Bò sữa được cho ăn theo khẩu phần tính toán; người nuôi mới là người quyết định.
Tránh xa bò mẹ mới đẻ và bê con. Bò mẹ bảo vệ con và có thể hung dữ hơn bình thường. Bê con trông dễ thương nhưng rất dễ nhiễm bệnh từ người lạ. Ngắm từ xa.
Coi chừng nền chuồng. Nền xi măng ướt, có phân và nước rửa chuồng, rất trơn. Đi chậm, mang giày đế bám, giữ tay trẻ con.
Cho trẻ xem bò: biến chuyến đi thành bài học
Với trẻ thành phố, được nhìn tận mắt một con bò đang nhai cỏ là chuyện đáng nhớ. Trước khi đi, kể cho trẻ nghe sữa đến từ đâu, bò ăn gì, vì sao bò cần được vắt sữa mỗi ngày. Dặn trẻ các luật đơn giản: không la hét, không chạy, không đứng sau lưng bò, không cho bò ăn, luôn nắm tay người lớn.
Tại trại, để trẻ hỏi người nuôi những câu của chính trẻ: bò tên gì, mỗi ngày ăn bao nhiêu cỏ, bò có ngủ không. Người nuôi thường thích trả lời trẻ con hơn trả lời người lớn. Cho trẻ nhìn ruộng cỏ voi cạnh chuồng và hiểu rằng cỏ đó được trồng, cắt và chở về mỗi ngày.
Sau khi ra khỏi trại, rửa tay cho trẻ bằng xà phòng trước khi ăn uống, kể cả khi trẻ không chạm vào bò. Thay giày trước khi lên xe nếu giày dính bẩn. Trên đường về, hỏi trẻ thấy gì, nhớ gì; đó là lúc chuyến đi thành bài học.
Mua sữa tươi tại hộ nuôi: cần biết gì
Một số hộ bán lẻ sữa tươi cho người quen và khách ghé qua. Sữa vừa vắt chưa qua thanh trùng có thể chứa vi khuẩn, dù bò khoẻ và chuồng sạch. Vì vậy sữa mua tại hộ cần được đun sôi trước khi uống, hoặc đun ở nhiệt độ cao trong vài phút rồi để nguội, và giữ lạnh ngay sau khi mua.
Đường từ Phú Hòa Đông về nội thành mất hơn một giờ trong trời nóng. Mang theo thùng giữ lạnh có đá, đựng sữa trong chai sạch có nắp kín. Không cho trẻ nhỏ, người già hay phụ nữ mang thai uống sữa tươi chưa đun. Nếu sữa có mùi chua hay vị lạ, đừng tiếc mà uống.
Không có giá cố định để nói ở đây: giá sữa bán lẻ tại hộ tuỳ thời điểm và tuỳ nhà. Hỏi giá trước khi rót, mua lượng vừa đủ dùng trong một hai ngày.
Nếu nhà không có nhu cầu dùng sữa tươi, mua một ít rau, trái cây hay đồ khô của nhà nuôi cũng là cách cảm ơn tốt. Điều người nuôi nhớ nhất về khách thường không phải số tiền, mà là thái độ: khách có tôn trọng chuồng trại và công việc của họ không.
Những câu nên hỏi người nuôi bò
Nhà nuôi bò được bao lâu rồi? Câu hỏi mở đầu nhẹ nhàng, cho người nuôi kể chuyện nghề của gia đình, có nhà đã nuôi qua hai thế hệ, có nhà mới chuyển từ trồng lúa sang. Từ câu chuyện đó, bạn hiểu được một phần sự thay đổi của cả vùng.
Một ngày bò ăn những gì? Người nuôi sẽ kể về cỏ tươi cắt từ ruộng nhà, thức ăn tinh, rơm và các thứ bổ sung. Trẻ con nghe câu trả lời này thường ngạc nhiên vì lượng cỏ một con bò ăn mỗi ngày lớn hơn chúng tưởng nhiều.
Sữa vắt xong thì đi đâu? Câu hỏi giúp bạn thấy được chuỗi từ chuồng bò tới hộp sữa trong siêu thị: điểm thu mua, bồn làm lạnh, xe bồn, nhà máy. Mỗi khâu đều phải nhanh và sạch.
Mùa nào nuôi bò vất vả nhất? Người nuôi thường nhắc tới mùa nắng nóng khi bò bị stress nhiệt, giảm sữa, và mùa mưa khi chuồng ẩm, ruồi muỗi nhiều, dễ bệnh. Đó là chuyện thời tiết mà người thành phố ít nghĩ tới khi uống một ly sữa.
Con cháu có theo nghề không? Câu hỏi này chạm vào chuyện thật của một xã ven đô: người trẻ đi làm xưởng, lên thành phố, đất nông nghiệp chịu sức ép đô thị hoá. Hỏi nhẹ nhàng, nghe nhiều hơn nói, không đưa ra lời khuyên.
Chụp ảnh ở trại bò
Hỏi chủ nhà trước khi giơ máy lên, kể cả khi họ đã đồng ý cho vào xem. Một số người nuôi không muốn ảnh chuồng trại của mình xuất hiện trên mạng, vì sợ bị đánh giá về vệ sinh, hoặc đơn giản là không thích. Nếu được phép, hỏi luôn họ có muốn xuất hiện trong ảnh không.
Tắt đèn flash. Ánh chớp bất ngờ làm bò giật mình, nhất là trong chuồng tối. Chuồng mái tôn thường có ánh sáng hắt từ hai bên hông, khá đẹp vào buổi sáng: đứng ở đầu dãy chuồng, chụp dọc theo máng ăn, để ánh sáng từ bên cạnh làm nổi lông bò và hơi thở của chúng trong không khí mát.
Không trèo lên thành chuồng, máng ăn hay đống cỏ để lấy góc cao. Không đặt điện thoại, túi xách lên máng hay nền chuồng. Ảnh đẹp nhất thường là những khoảnh khắc đời thường: bò cúi ăn cỏ, người nuôi đẩy xe cỏ dọc dãy chuồng, bê con nằm trong ổ rơm. Khi đăng lên mạng, không ghi rõ địa chỉ nhà người nuôi nếu họ không muốn.
Câu hỏi thường gặp
Có trại bò sữa nào ở Phú Hòa Đông mở tour tham quan không?
Phần lớn bò sữa ở đây được nuôi theo hộ gia đình, không phải trang trại du lịch nên không có lịch tham quan cố định. Một số cơ sở trong vùng Củ Chi cũ có làm mô hình trải nghiệm nông trại, nhưng cần tìm hiểu trên kênh chính thức của họ. Ghé hộ nuôi thì phải xin phép trực tiếp.
Khách có được tự tay vắt sữa bò không?
Tuỳ chủ trại. Nhiều hộ hiện dùng máy vắt sữa và không muốn người lạ chạm vào bầu vú bò vì sợ lây viêm vú. Nếu chủ nhà mời thử, làm đúng theo hướng dẫn, rửa tay sạch trước và sau. Nếu họ không mời, đừng hỏi lại nhiều lần.
Đến trại bò có mùi nhiều không?
Có. Mùi phân và nước tiểu bò là chuyện bình thường của chuồng trại, nhất là gần trưa khi trời nóng. Nhà nuôi kỹ thì mùi đỡ hơn nhưng không hết được. Nếu nhạy mùi, mang khẩu trang và giữ thời gian ghé ngắn. Đừng bịt mũi hay nhăn mặt trước chủ nhà.
Có nên đi xem nhiều trại trong một buổi không?
Không nên. Đi từ trại này sang trại khác trong cùng một buổi làm tăng nguy cơ mang mầm bệnh theo giày dép và quần áo. Mỗi buổi chỉ nên ghé một trại. Nếu muốn so sánh nhiều cách nuôi, chia ra nhiều buổi khác nhau và thay giày, giặt quần áo giữa các lần.
Trẻ mấy tuổi thì có thể đi xem bò?
Trẻ ở độ tuổi đi được và nghe lời dặn đều có thể đi, miễn là người lớn nắm tay suốt thời gian ở gần chuồng. Trẻ quá nhỏ còn bế thì nên đứng xa hơn. Trẻ bị dị ứng hay hen suyễn cần hỏi ý kiến bác sĩ trước vì bụi cỏ và lông bò có thể làm bệnh nặng lên.
Mua cỏ hay thức ăn để cho bò ăn có được không?
Không nên tự mang thức ăn đến cho bò. Bò sữa ăn theo khẩu phần do người nuôi cân đối, thức ăn lạ dễ làm bò rối loạn tiêu hoá và giảm sữa. Nếu chủ trại mời cho bò ăn một nắm cỏ của nhà, đó là trải nghiệm an toàn và trẻ con rất thích.