Bãi sông Sài Gòn phía Phú Hòa Đông có bốn mối nguy chính: bờ đất đang sạt, bãi bùn lún lộ ra khi nước ròng, nước lên lại nhanh hơn người ta tưởng, và dòng chảy mạnh ngay dưới mặt nước trông có vẻ yên. Phần lớn tai nạn ven sông ở vùng quê không xảy ra với người bơi xa, mà với người đứng sát mép bờ, trẻ con chơi ở bãi, hoặc người lội xuống nhặt một thứ gì đó ngay gần bờ.
Người sống ven sông lâu năm nhận ra những dấu hiệu này bằng mắt. Khách từ thành phố lên thì không. Dưới đây là cách đọc một khúc bờ, hiểu con nước, nhận biết chỗ bùn lún, và những việc nên làm, không nên làm khi có người rơi xuống nước — đủ để một buổi đi chơi ven sông không biến thành chuyện buồn.
Vì sao bờ sông ở đây hay sạt
Bờ sông Sài Gòn đoạn chảy qua vùng Củ Chi cũ phần lớn là đất bồi và đất thịt pha cát, không có đá. Dòng sông uốn khúc: ở phía bờ lõm, nước xoáy vào chân bờ, khoét dần lớp đất bên dưới; đến một lúc phần đất phía trên mất chỗ đỡ và sụp xuống thành từng mảng. Phía bờ lồi thì ngược lại, phù sa bồi thành bãi thoai thoải.
Sự thay đổi mực nước trong ngày làm chuyện này nặng thêm. Khi nước lớn, đất chân bờ ngậm nước; khi nước ròng nhanh, nước trong đất rút không kịp, đất nặng và mất độ bám, dễ trượt. Tàu ghe chạy qua tạo sóng đập vào bờ, mưa lớn thấm từ trên xuống, và việc khai thác cát ở một số đoạn sông trong vùng từng được báo chí nêu là một trong các nguyên nhân làm bờ yếu đi.
Kết quả là có những đoạn bờ trông bình thường, cỏ mọc xanh, nhưng bên dưới đã bị khoét rỗng. Người đứng lên đúng mảng đó là thêm trọng lượng cho một khối đất đang chờ sụp. Đây là lý do người địa phương hay dặn khách: nhìn sông thì đứng lùi vào trong, đừng đứng mép.
Dấu hiệu một khúc bờ không an toàn
Vết nứt chạy dọc theo bờ. Một đường nứt trên mặt đất song song với mép sông, cách mép một hai mét, là dấu hiệu khối đất phía ngoài đã tách ra. Không bước qua vết nứt đó dù chỉ để chụp một tấm ảnh.
Cây nghiêng ra sông, rễ lộ trơ. Cây đứng thẳng có rễ bám sâu thì giữ đất tốt; cây nghiêng hẳn ra mặt nước, rễ phơi ra ngoài nghĩa là đất dưới gốc đã bị cuốn đi. Gốc cây đó có thể đổ cùng khối đất.
Đất mới sụt màu tươi. Mảng đất màu nâu đỏ tươi, chưa có cỏ, dưới chân là những tảng đất rời nằm trong nước là chỗ vừa sạt gần đây. Chỗ đã sạt thường sạt tiếp.
Mép bờ hõm vào phía trong. Nhìn từ xa, nếu mép bờ nhô ra như mái hiên, bên dưới là khoảng hõm tối, phần nhô ra đó không có gì đỡ. Đây là kiểu bờ nguy hiểm nhất.
Biển báo, dây chăng hay cọc tre cắm ngang lối. Chính quyền và người dân đôi khi chăng dây, cắm cọc hay rào tạm ở đoạn bờ đang sạt. Thấy rào thì không vượt qua, kể cả khi bên trong trông vẫn chắc.
Bãi bùn lúc nước ròng: trông chắc mà không chắc
Khi nước ròng, dưới chân bờ lộ ra một dải bùn rộng hẹp tuỳ chỗ. Bề mặt bùn có thể khô se lại dưới nắng, trông như đất nện, nhưng chỉ cần vài bước chân là lún tới bắp chân, có chỗ tới gối. Bùn sông giữ chân bằng lực hút: càng giãy mạnh càng lún sâu, rút một chân lên thì chân kia lún thêm.
Nguy hiểm thật sự là khi bị kẹt ở bãi bùn đúng lúc nước bắt đầu lên. Nước sông khi chuyển từ ròng sang lớn có thể dâng khá nhanh, phủ lên bãi trong thời gian ngắn. Người bị kẹt ở đó, nhất là trẻ con, rất khó tự thoát.
Nếu chẳng may bị lún, đừng giãy. Ngả người về phía sau hoặc nằm sấp để dàn trọng lượng ra diện rộng, từ từ rút từng chân bằng cách lắc nhẹ cho nước và không khí lọt xuống quanh chân, rồi bò về phía đất chắc. Người trên bờ không nên lao xuống kéo, mà đưa một cây sào dài, một tấm ván hay sợi dây để người bị kẹt bám vào. Cách tốt nhất vẫn là không đi xuống bãi bùn ngay từ đầu.
Nước lớn, nước ròng và mùa triều cường
Đoạn sông Sài Gòn qua Phú Hòa Đông vẫn chịu ảnh hưởng thuỷ triều, mỗi ngày nước lên xuống hai lần. Giờ nước lớn dịch dần theo ngày, nên lịch hôm qua không dùng cho hôm nay. Những ngày quanh mùng một và rằm âm lịch nước thường lên cao hơn; các tháng cuối năm âm lịch có triều cường, mực nước có lúc tràn qua các bãi thấp và bờ bao.
Ngoài thuỷ triều, mực nước còn phụ thuộc vào lượng nước hồ Dầu Tiếng ở thượng nguồn xả xuống trong mùa mưa và mưa lớn trên lưu vực. Khi hồ xả nước, nước sông chảy mạnh hơn, đục hơn, mang theo nhiều lục bình và rác cây. Những đợt này thường được chính quyền thông báo trên báo đài địa phương để người dân ven sông phòng tránh.
Đối với người đi chơi, điều cần nhớ đơn giản: lúc nước chảy mạnh, mặt sông có thể vẫn trông phẳng nhưng dòng chảy bên dưới đủ sức cuốn một người lớn biết bơi. Sông Sài Gòn không phải hồ bơi. Không tắm sông, không lội ra xa để vớt đồ, không cho trẻ xuống nước kể cả ở chỗ trông nông.
Lục bình, cọc tre và những thứ giấu dưới mặt nước
Lục bình là hình ảnh quen thuộc của sông Sài Gòn: từng cụm xanh, có lúc nở hoa tím, trôi theo con nước. Khi nước đứng hoặc gió thổi dồn, lục bình kết thành thảm dày sát bờ, phủ kín mặt nước. Nhìn từ trên bờ, thảm lục bình như một bãi cỏ nổi. Trẻ con rất dễ tưởng có thể bước lên. Bên dưới thảm đó là nước sâu, và người rơi xuống giữa thảm lục bình rất khó ngoi lên vì bị lá và rễ che kín phía trên.
Sát bờ còn có những thứ không nhìn thấy: cọc tre, cọc bê tông cũ của kè hay bến tạm, lưới đáy, dây neo ghe, cành cây chìm. Người lội xuống hay nhảy từ bờ xuống có thể bị đâm, vướng hoặc mắc kẹt. Đây là lý do người dân ven sông xuống nước đúng ở những chỗ họ biết rõ, theo những lối họ đã đi nhiều năm.
Nước sông đoạn này còn đục, không nhìn thấy đáy. Không có cách nào biết chỗ mình định bước xuống sâu bao nhiêu, đáy là bùn, cát hay vật cứng.
Nếu có đồ rơi xuống sông, như điện thoại, dép hay mũ, cứ để nó trôi đi. Không có món đồ nào đáng để một người lội xuống chỗ không biết đáy. Nhờ người địa phương có ghe hay có kinh nghiệm giúp nếu thật sự cần, và chấp nhận rằng nhiều khi không lấy lại được.
Khi có người rơi xuống nước
Phản ứng sai trong vài giây đầu thường làm tai nạn từ một người thành hai người. Những bước sau áp dụng cho người không được huấn luyện cứu hộ:
- Hô to gọi người xung quanh, chỉ tay về chỗ người rơi và không rời mắt khỏi vị trí đó.
- Không nhảy xuống cứu nếu không được huấn luyện; người đuối nước bám rất chặt và có thể kéo người cứu chìm theo.
- Tìm thứ gì đưa ra được: cây sào, cành tre dài, dây, áo nối lại, rồi nằm sấp hoặc ngồi thấp trên bờ chắc để đưa ra, tránh bị kéo xuống.
- Ném ra thứ gì nổi được: can nhựa rỗng, phao, thùng xốp, quả dừa khô, để người dưới nước bám.
- Nhờ người gọi ngay số cấp cứu và báo chính quyền, công an xã; ở ven sông, người có ghe xuồng gần đó thường là người cứu được nhanh nhất.
- Khi đưa được người lên bờ mà người đó không thở, cần người biết sơ cứu thực hiện ngay hồi sức tim phổi trong lúc chờ xe cấp cứu.
Cách tốt nhất để giúp trong tình huống này là học sơ cứu trước. Các lớp sơ cứu cơ bản do hội chữ thập đỏ và cơ sở y tế tổ chức dạy được những kỹ năng mà vài trang đọc không thay thế được.
Đi cùng trẻ em: một luật duy nhất
Với trẻ con ở ven sông, chỉ cần một luật: luôn có một người lớn cụ thể chịu trách nhiệm nhìn trẻ, trong tầm tay, không cầm điện thoại. Trong những nhóm đông người, mỗi người lớn nghĩ có người khác đang để mắt, và đó là lúc trẻ đi ra mép bờ một mình. Phân công rõ ràng, đổi ca nếu cần.
Trẻ biết bơi ở hồ bơi vẫn không an toàn ở sông. Nước sông lạnh hơn, đục, có dòng chảy, có bùn và vật cản. Kỹ năng bơi trong nước tĩnh trong vắt không chuyển sang được môi trường này. Đừng để câu "con biết bơi rồi" làm người lớn lơi tay.
Mặc áo phao cho trẻ khi đứng gần mép nước, đi ghe hay ngồi ở bến là thói quen nên có. Áo phao cho trẻ phải đúng cỡ, có quai luồn qua đáy quần để không tuột ra qua đầu khi rơi xuống nước.
Giông, sét và gió trên bờ sông trống
Mùa mưa ở vùng này, đại khái từ tháng 5 đến tháng 11, mưa thường đến vào chiều và tối dưới dạng giông: mây đen kéo tới nhanh, gió giật mạnh trước khi mưa, sấm sét dày. Trên đồng trống và bờ sông, người đứng là điểm cao nhất trong một khoảng rộng, và cây cao đứng riêng lẻ ven bờ là chỗ sét hay đánh vào. Trú dưới gốc cây lớn một mình ở bờ sông lúc có sét là một trong những sai lầm nguy hiểm nhất.
Gió giật trước cơn giông còn làm sóng nổi trên mặt sông, đánh vào bờ đang yếu, quật cành tre gãy xuống lối đi. Nếu bạn đang ở bãi hay ở mép bờ, đó là lúc phải rời đi ngay, không chờ mưa xuống mới chạy. Quy tắc dễ nhớ: nghe tiếng sấm là đã ở trong tầm sét đánh, nên vào nơi có mái che chắc chắn như nhà dân, quán ăn hay xe ô tô đóng kín cửa.
Sau cơn mưa lớn, chờ một lúc rồi hãy quay lại bờ sông. Đất bờ vừa ngấm nước là lúc dễ sạt nhất, đường đất ven sông thành bùn trơn, và nước từ ruộng đổ ra sông làm dòng chảy gần bờ mạnh lên. Buổi ngắm sông sau mưa nên đứng ở chỗ có nền xi măng hay đường nhựa, không đi xuống lối đất.
Câu hỏi thường gặp
Có được tắm sông Sài Gòn ở Phú Hòa Đông không?
Không nên. Nước sông ở đây đục, có dòng chảy mạnh thay đổi theo con nước, có bùn lún, cọc và vật cản dưới đáy, và chất lượng nước không bảo đảm cho việc tắm. Người địa phương xuống sông là để làm việc ở những chỗ họ biết rõ, không phải để bơi lội giải trí.
Làm sao biết hôm nay nước lớn lúc mấy giờ?
Bạn có thể tra bảng dự báo thuỷ triều của các trạm trên sông Sài Gòn trên trang khí tượng thuỷ văn, hoặc hỏi người dân ven sông. Giờ nước lớn dịch đi mỗi ngày nên phải xem đúng ngày đi. Những tháng cuối năm âm lịch có triều cường, nước lên cao hơn bình thường.
Thấy bờ sông đang sạt thì báo cho ai?
Báo cho chính quyền xã, công an xã hoặc trưởng ấp nơi đó; người dân địa phương thường biết cách liên lạc nhanh nhất. Nếu có nhà cửa hay người ở gần chỗ sạt, báo ngay cho họ. Không tự tiến lại gần để xem hay chụp ảnh, vì khối đất xung quanh có thể sạt tiếp.
Đi ghe trên sông Sài Gòn có an toàn không?
Đi ghe với người chở có kinh nghiệm, mặc áo phao, không chở quá số người, và không đi khi trời giông hay nước chảy mạnh thì rủi ro thấp hơn nhiều. Hỏi trước xem ghe có áo phao không; nếu không có, mang áo phao riêng hoặc không đi, nhất là khi có trẻ con.
Có nên cho trẻ chơi ở bãi cát ven sông lúc nước ròng không?
Không nên. Bãi lộ ra lúc nước ròng phần lớn là bùn, chỗ trông như cát vẫn có thể lún, và nước lên lại nhanh. Nếu muốn cho trẻ chơi đất, hãy chọn bờ ruộng khô hay bãi cỏ trên bờ cao, cách xa mép nước, và luôn có người lớn bên cạnh.
Sơ cứu người đuối nước có nên dốc ngược cho nước chảy ra không?
Không. Dốc ngược hay chạy vòng vòng làm mất thời gian quý giá và có thể gây hại. Việc cần làm là kiểm tra thở, nếu không thở thì gọi cấp cứu và hồi sức tim phổi ngay. Những kỹ năng này nên học trực tiếp ở lớp sơ cứu để làm đúng.