Ở Phú Hòa Đông, nhiều gia đình nuôi bò sữa, trồng rau, làm vườn đang đứng trước cùng một câu hỏi: khi cha mẹ già đi, con cháu sẽ giữ nghề, đổi cách làm hay bỏ hẳn nghề nông để đi làm xưởng, mở dịch vụ, cho thuê đất. Không có câu trả lời đúng cho mọi nhà; mỗi lựa chọn có cái giá riêng về thu nhập, thời gian, sức khoẻ và quan hệ gia đình.
Bài viết không khuyên ai giữ hay bỏ. Bài giải thích vì sao thu nhập từ nông nghiệp ven đô bấp bênh, những gì người trẻ thường cân nhắc, các cách nối nghề kiểu mới, và các bước nên làm nếu gia đình quyết định dừng, để quyết định là quyết định có tính toán chứ không phải trôi theo hoàn cảnh.
Ba con đường của một nhà nông ven đô
Con đường thứ nhất là giữ nghề như cũ: tiếp tục nuôi bò, trồng rau trên phần đất gia đình, với cách làm cha mẹ đã quen. Lựa chọn này giữ được nguồn thu đã ổn định, giữ được kinh nghiệm, nhưng thường đòi hỏi nhiều sức lao động, thời gian gắn chặt với chuồng trại và ruộng đồng, và phụ thuộc vào giá cả thị trường mà người nông dân nhỏ khó tác động.
Con đường thứ hai là giữ nghề nhưng đổi cách làm: thu gọn hoặc mở rộng quy mô, đầu tư máy móc thay công tay, chuyển sang loại cây con có giá trị hơn, ghi chép bài bản, bán trực tiếp một phần sản phẩm, tham gia tổ hợp tác hoặc hợp tác xã. Đây là con đường của những người trẻ thích nghề nhưng không muốn làm vất vả như thế hệ trước. Nó đòi hỏi vốn, học hỏi và chấp nhận rủi ro của cái mới.
Con đường thứ ba là rời nghề: bán đàn bò, cho thuê ruộng, chuyển đất sang mục đích khác nếu được phép, và đi làm công việc khác. Ở một xã nằm gần các khu công nghiệp và đô thị như Phú Hòa Đông, con đường này luôn có sẵn và hấp dẫn với nhiều người trẻ.
Trên thực tế, nhiều gia đình đi cả ba đường cùng lúc: cha mẹ giữ vài con bò, một người con đi làm xưởng, một người con khác thử trồng rau trong nhà lưới. Sự pha trộn này giúp gia đình không phụ thuộc hoàn toàn vào một nguồn thu nào.
Vì sao giá nông sản lên xuống và người làm nhỏ chịu thiệt
Thu nhập từ nông nghiệp bấp bênh không phải vì nông dân làm kém, mà vì cấu trúc của thị trường nông sản. Rau, trái cây có mùa: vào chính vụ, nhiều nơi cùng thu hoạch, lượng hàng đổ về chợ đầu mối tăng mạnh, giá giảm; trái vụ thì ít hàng, giá lên nhưng trồng khó hơn, rủi ro thời tiết và sâu bệnh cao hơn. Khi một loại rau được giá, nhiều hộ cùng chuyển sang trồng, mùa sau dư hàng, giá lại rớt.
Người làm nhỏ ở vị thế yếu khi mặc cả. Rau ăn lá không để lâu được, đến ngày thu hoạch phải bán, thương lái trả bao nhiêu thường phải chịu bấy nhiêu. Chi phí đầu vào như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thức ăn chăn nuôi, điện, xăng dầu, tiền thuê người thì lại đi theo giá thị trường chung, ít khi giảm theo giá nông sản.
Sữa bò khác rau một chút. Phần lớn sữa được giao cho đơn vị thu mua theo hợp đồng, giá thu mua tính theo chất lượng và thường ít dao động theo ngày như rau. Nhưng thu nhập từ bò sữa vẫn bị ép bởi chi phí thức ăn tinh, cỏ mua thêm vào mùa khô, thuốc thú y, và bởi những điều kiện mà đơn vị thu mua có thể thay đổi. Một năm thức ăn tăng giá mà giá sữa đứng yên là một năm lời mỏng.
Hiểu những cơ chế này giúp người làm nông giảm rủi ro bằng cách đa dạng nguồn thu, trồng rải vụ thay vì dồn một lần, ghi chép chi phí để biết ngưỡng hoà vốn, và tìm thêm đường bán ngoài một thương lái duy nhất. Không ai hứa được giá, nhưng có thể làm cho mình đỡ bị động hơn trước biến động.
So sánh các nguồn thu hay gặp của một gia đình ở xã ven đô
Bảng so theo các yếu tố, không ghi con số vì thu nhập khác nhau rất nhiều giữa các nhà và các năm:
| Nguồn thu | Tính ổn định | Thời gian và sức lao động | Điều phụ thuộc |
|---|---|---|---|
| Nuôi bò sữa | Khá đều nếu đàn khoẻ, có hợp đồng thu mua | Gắn chặt hai cữ vắt mỗi ngày, quanh năm | Giá thức ăn, dịch bệnh, điều kiện thu mua |
| Trồng rau ăn lá | Lên xuống theo mùa và theo chợ | Nhiều công, làm từ sáng sớm | Thời tiết, sâu bệnh, thương lái |
| Vườn cây ăn trái | Theo mùa trái, mấy năm đầu chưa có thu | Ít công khi vườn đã ổn định | Thời tiết lúc ra hoa, nước lớn, giá vụ |
| Đi làm xưởng, công ty | Lương đều hằng tháng | Giờ giấc cố định, có ngày nghỉ | Tình hình đơn hàng của doanh nghiệp |
| Cho thuê nhà trọ, kho | Đều nếu có người thuê | Ít công, cần quản lý | Lượng công nhân quanh vùng, quy định cư trú, an toàn |
| Cho thuê ruộng | Đều nhưng thấp | Gần như không tốn công | Người thuê, hợp đồng, quy hoạch |
Nhìn bảng có thể thấy vì sao nhiều nhà chọn kết hợp: một nguồn thu đều như lương hay tiền thuê làm nền, một nguồn thu từ nông nghiệp để tận dụng đất và kinh nghiệm sẵn có.
Người trẻ nói gì khi không muốn nối nghề, và người ở lại tìm thấy gì
Không có ngày nghỉ. Đây là lý do được nhắc nhiều nhất với nghề bò sữa: bò phải vắt hai cữ mỗi ngày, kể cả ngày Tết. Muốn đi đâu xa vài ngày phải có người vắt thay quen tay.
Thu nhập không đoán trước được. Lương xưởng thấp nhưng đều, có bảo hiểm xã hội; thu nhập từ rau, từ bò có tháng khá có tháng lỗ, khó tính chuyện vay mua nhà, cưới hỏi.
Công việc nặng và mùi chuồng. Dậy từ ba bốn giờ sáng, cắt cỏ dưới nắng, dọn phân, tắm bò; nhiều bạn trẻ đã quen môi trường văn phòng, nhà máy không muốn quay lại.
Áp lực từ hàng xóm mới. Khi nhà ở, nhà trọ mọc quanh chuồng, chuyện mùi, ruồi, nước thải dễ thành va chạm. Người trẻ e ngại phải đứng giữa.
Ngược lại, người ở lại thấy được làm chủ. Không phải chịu quản lý của ai, tự quyết cách làm, ở gần nhà, gần cha mẹ, con cái. Nhiều người nối nghề nói đây là điều họ không đổi được ở xưởng.
Và thấy nghề đã nhẹ hơn trước. Máy vắt, máy băm cỏ, quạt, phun sương, xe chở cỏ nhỏ đã thay nhiều phần việc tay. Người trẻ biết dùng máy, biết ghi chép, biết bán hàng qua mạng có lợi thế mà thế hệ trước không có.
Nối nghề kiểu mới: những cách người trẻ đang thử
Cách thứ nhất là làm ít mà kỹ. Thay vì nuôi thật đông, một số hộ giữ đàn vừa sức, chọn lọc bò tốt, chăm kỹ để mỗi con cho nhiều sữa hơn, chất lượng sữa ổn định hơn. Cách này giảm áp lực công việc và chất thải, phù hợp với một xã ngày càng đông dân cư như Phú Hòa Đông.
Cách thứ hai là liên kết. Tổ hợp tác, hợp tác xã giúp các hộ nhỏ mua chung vật tư, thuê chung máy, bán chung sản phẩm với số lượng lớn hơn và có tiếng nói hơn khi làm việc với đơn vị thu mua. Liên kết cũng có cái khó: cần người đứng đầu đáng tin, quy chế rõ ràng, và các thành viên chịu tuân thủ cùng tiêu chuẩn. Người trẻ muốn tham gia nên hỏi kỹ cách chia lợi ích và trách nhiệm trước khi góp vốn.
Cách thứ ba là bán gần người mua hơn. Một phần rau, trái, sản phẩm từ sữa có thể bán trực tiếp cho khách quen ở thành phố, cho bếp ăn, quán ăn. Riêng sữa và sản phẩm từ sữa tự chế biến để bán thì phải đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm theo quy định; không nên bán sữa tươi tự đóng chai mà chưa tìm hiểu kỹ các điều kiện này.
Cách thứ tư là học thêm. Các lớp tập huấn của cơ quan khuyến nông, các buổi hướng dẫn của đơn vị thu mua sữa, các khoá học ngắn về chăn nuôi, trồng trọt là nơi người trẻ cập nhật kỹ thuật. Đi xem mô hình ở các hộ làm tốt trong vùng Củ Chi cũ cũng giúp tránh được những sai lầm mà người khác đã trả giá.
Chia đất, thừa kế và mảnh ruộng nhỏ dần
Một áp lực ít được nói tới với nông nghiệp ven đô là chuyện chia đất. Khi cha mẹ chia ruộng cho nhiều người con, mỗi phần nhỏ đi, khó còn đủ diện tích để trồng cỏ nuôi bò hay làm rau có lãi. Người con giữ nghề có thể phải thuê lại phần đất của anh chị em, và quan hệ trong nhà trở nên phức tạp khi có người muốn bán phần của mình.
Nhiều gia đình giải quyết bằng cách thoả thuận rõ ràng ngay từ đầu: ai làm nông thì được dùng đất của cả nhà với một khoản thuê hợp lý, có giấy tờ, có thời hạn; ai không làm thì nhận phần tiền thuê đó. Cách làm này giữ được thửa ruộng liền khoảnh cho người còn làm, đồng thời bảo đảm quyền lợi của những người khác.
Thủ tục thừa kế, tặng cho, tách thửa đất nông nghiệp có những điều kiện riêng về diện tích tối thiểu và quy hoạch, thay đổi theo quy định hiện hành của thành phố. Sau sáp nhập, người dân nên hỏi bộ phận tiếp nhận hồ sơ của UBND xã Phú Hòa Đông hoặc văn phòng công chứng trước khi làm, thay vì dựa vào kinh nghiệm của những lần làm giấy trước đây ở huyện Củ Chi cũ.
Nếu gia đình quyết định dừng nuôi bò hoặc dừng trồng rau
Dừng nghề cũng cần làm có trình tự để không thiệt và không để lại phiền phức cho xóm:
- Báo trước cho đơn vị thu mua sữa theo đúng điều khoản hợp đồng, thanh toán dứt điểm các khoản tạm ứng, vật tư nếu có.
- Bán bò có lý lịch. Đưa kèm sổ tiêm phòng, sổ phối giống để người mua yên tâm; bán cho hộ nuôi trong vùng thường thuận tiện hơn bán qua nhiều khâu trung gian.
- Xử lý chuồng và hầm chứa. Dọn phân, xử lý hầm biogas, hố chứa nước thải an toàn, không để thành chỗ đọng nước, muỗi và mùi hôi cho hàng xóm.
- Quyết định dùng đất vào việc gì. Cho thuê trồng cỏ, trồng rau, chuyển đổi cây trồng theo đăng ký, hay làm thủ tục chuyển mục đích nếu được phép; tránh để đất hoang.
- Giữ lại kinh nghiệm. Ghi lại những gì gia đình đã học được về đất, nước, giống, đường bán; biết đâu một người cháu sau này sẽ quay lại nghề.
Dừng nghề không phải thất bại. Với nhiều gia đình, đó là quyết định hợp lý khi hoàn cảnh đã khác; điều quan trọng là dừng có chuẩn bị.
Nông nghiệp trong tương lai của một xã ven đô
Phú Hòa Đông nằm ở vị trí đặc biệt: vẫn còn đồng ruộng, kênh tưới và sông Sài Gòn, nhưng chỉ cách các khu dân cư, nhà máy và đường lớn một quãng ngắn. Nông nghiệp ở đây khó có thể mở rộng theo kiểu vùng chuyên canh rộng lớn, nhưng cũng không biến mất trong vài năm. Nhiều khả năng nó sẽ tiếp tục co lại về diện tích nhưng sâu hơn về cách làm: ít hộ hơn, mỗi hộ làm bài bản hơn, gắn với thị trường thành phố hơn.
Với người trẻ, điều này nghĩa là nghề nông ở quê không còn là con đường mặc định, mà là một lựa chọn nghề nghiệp như những lựa chọn khác, cần được cân nhắc bằng sổ sách, bằng sức khoẻ và bằng sở thích thật của mình. Người chọn ở lại nên làm như người kinh doanh nhỏ; người chọn đi nên giữ lại mảnh đất trong trạng thái có người chăm, vì đất bỏ hoang là thiệt cho cả gia đình lẫn xóm giềng.
Dù chọn đường nào, mối liên hệ với ruộng đồng, với nghề của cha mẹ vẫn là một phần của người Phú Hòa Đông. Nhiều người đi làm xưởng cả tuần, cuối tuần vẫn về phụ cha mẹ cắt cỏ, vắt sữa. Cái gạch nối ấy, chừng nào còn, nghề nông ở xã vẫn còn người hiểu nó.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi bò sữa ở Phú Hòa Đông bây giờ còn có lời không?
Không có câu trả lời chung. Lời hay lỗ phụ thuộc vào năng suất từng con bò, khả năng tự chủ thức ăn, chi phí thuốc, giá thức ăn tinh và điều kiện của đơn vị thu mua. Cách duy nhất để biết là ghi chép đầy đủ thu chi trong ít nhất một năm, và hỏi kinh nghiệm những hộ đang nuôi trong vùng.
Người trẻ chưa làm nông bao giờ có nên về quê làm rau, nuôi bò không?
Có thể, nhưng nên bắt đầu nhỏ. Hãy làm cùng một hộ đang làm tốt một thời gian, học kỹ thuật, tính toán chi phí, tìm đường bán trước, rồi mới đầu tư. Những người bỏ cuộc nhanh thường là những người đầu tư lớn ngay từ đầu khi chưa hiểu nghề.
Tham gia hợp tác xã có lợi gì cho hộ nhỏ?
Hợp tác xã, tổ hợp tác giúp mua chung vật tư, dùng chung máy, bán chung sản phẩm với số lượng lớn hơn và có tiếng nói hơn với người mua. Đổi lại, thành viên phải theo tiêu chuẩn chung và góp vốn, công sức. Nên đọc kỹ điều lệ, cách chia lợi ích trước khi tham gia.
Cho thuê ruộng cần lưu ý điều gì?
Nên làm hợp đồng bằng văn bản, ghi rõ thời hạn, giá thuê, cách trả, cây trồng được phép, việc trả lại đất trong tình trạng nào, và trách nhiệm nếu người thuê làm thay đổi mặt ruộng hay vi phạm quy định đất đai. Hợp đồng rõ ràng giúp tránh tranh chấp khi hết hạn.
Bán sữa tươi tự đóng chai cho khách quen có được không?
Sữa và sản phẩm từ sữa bán cho người tiêu dùng phải đáp ứng các điều kiện an toàn thực phẩm theo quy định hiện hành, như cơ sở đủ điều kiện, xử lý nhiệt, bảo quản lạnh. Trước khi bán, hãy tìm hiểu kỹ quy định và hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm, tránh rủi ro cho khách và cho chính mình.
Đất nông nghiệp để không có bị sao không?
Đất nông nghiệp bỏ hoang nhiều năm có thể bị nhắc nhở hoặc xử lý theo quy định về sử dụng đất, đồng thời thành nơi cỏ dại, chuột, rác thải ảnh hưởng xóm giềng. Nếu gia đình không còn người làm, cho thuê trồng cỏ, trồng rau với hợp đồng rõ ràng là cách giữ đất có người chăm.