Lễ cúng đình lớn nhất trong năm ở các làng vùng Phú Hòa Đông, cũng như khắp Nam Bộ, là lễ Kỳ yên: lễ cầu cho làng yên ổn, mưa thuận gió hoà, mùa màng tốt, do ban quý tế của đình đứng ra tổ chức với sự góp công, góp của của bà con các ấp. Mỗi đình có ngày cúng riêng theo lệ cũ, thường rơi vào những tháng đầu năm âm lịch hoặc cuối năm sau mùa thu hoạch, kéo dài từ một đến vài ngày, gồm các lễ chính như túc yết, chánh tế, cúng tiền hiền hậu hiền, và phần hội như hát bội, ăn cỗ.
Người mới về sống ở xã hoặc con cháu đi làm xa thường chỉ biết “tới ngày cúng đình” mà không rõ các lễ diễn ra thế nào. Bài này tả lễ Kỳ yên như một nét văn hoá của làng: ai lo việc gì, trình tự các lễ theo cách phổ biến ở Nam Bộ, chuyện nấu cỗ, và những điều nên biết khi đến dự. Ngày giờ và chi tiết từng đình khác nhau, nên khi muốn đi, bạn hỏi ban quý tế hoặc người trong ấp.
Đình làng trong một xã ven sông Củ Chi
Đình là nơi thờ thần Thành hoàng bổn cảnh, vị thần bảo hộ của làng, cùng các vị tiền hiền, hậu hiền là những người có công khai khẩn đất đai, lập làng, dựng đình. Ở Nam Bộ, nhiều đình còn giữ sắc phong do triều Nguyễn ban cho thần làng, coi như giấy chứng nhận làng có thần. Đình vì thế vừa là nơi cúng tế, vừa là nhà chung của làng, nơi xưa kia hội tề họp bàn việc, xử chuyện tranh chấp, và ngày nay là nơi bà con gặp nhau dịp lễ.
Vùng Củ Chi cũ chịu tàn phá rất nặng trong chiến tranh, nhiều đình bị hư hại rồi được bà con góp tiền dựng lại sau năm 1975. Vì vậy, đình ở đây có khi không còn dáng mái ngói cổ mà là công trình xây mới, giữ lại bố cục quen thuộc: cổng, sân rộng, võ ca để hát bội và làm nơi ngồi cỗ, chánh điện ở trong cùng. Một vài nơi còn được giữ gìn như di tích, có nơi chỉ là ngôi đình nhỏ giữa vườn cây. Bài này không nêu tên từng đình; muốn biết đình nào gần nhà và cúng ngày nào, bạn hỏi trưởng ấp hoặc các cụ cao niên.
Bên cạnh đình, trong xã còn các miếu nhỏ như miếu Bà, miếu Ông, chùa và nhà thờ của các cộng đồng khác nhau. Lễ Kỳ yên là việc của đình, nhưng ngày cúng đình là dịp cả làng đông vui, kể cả người không trực tiếp tham gia cúng tế cũng đến ăn cỗ, xem hát, gặp lại người quen.
Ai lo việc đình: ban quý tế và bà con các ấp
Ban quý tế. Là nhóm người lo việc đình quanh năm, thường gồm các vị cao niên, có uy tín trong làng. Đứng đầu có người được gọi là ông Cả hay chánh bái, bên dưới có những người lo việc lễ, giữ đồ thờ, giữ sổ sách, thủ quỹ. Cách gọi mỗi đình mỗi khác, nhưng vai trò chung là giữ lệ cúng, giữ đình và đứng ra tổ chức lễ.
Đội lễ. Gồm những người hành lễ trong các nghi thức: người xướng lễ, người đọc văn tế, các lễ sanh mặc áo dài khăn đóng đứng hai bên dâng lễ vật theo lời xướng. Nhiều đình có đội lễ sanh là các thanh niên, trung niên trong làng được tập luyện trước ngày cúng.
Đội nhà bếp. Thường là các bà, các chị trong ấp, lo nấu cỗ cho cả mấy trăm người ăn. Đây là phần việc nặng nhất, bắt đầu từ chiều hôm trước, ai có tay nghề món gì thì nhận món đó.
Bà con góp công, góp của. Tiền cúng đình chủ yếu do bà con hảo tâm đóng góp, ghi tên vào sổ hoặc dán bảng công khai. Ngoài tiền, người ta góp gạo, rau, gà, trái cây, hoặc góp công dựng rạp, dọn sân, trang trí. Người trẻ đi làm xa có khi gửi tiền về nhờ người nhà ghi giùm, như một cách giữ sợi dây với làng.
Trình tự lễ Kỳ yên theo cách phổ biến ở Nam Bộ
Mỗi đình giữ lệ riêng, có nơi đủ các lễ dưới đây, có nơi rút gọn. Trình tự sau là khung chung để bạn hình dung, không phải lịch cố định của đình nào trong xã:
- Chuẩn bị: vài ngày trước, ban quý tế họp phân việc, bà con dọn dẹp đình, dựng rạp che sân, treo cờ phướn, chuẩn bị đồ cúng.
- Lễ thỉnh sắc hay rước sắc thần, ở những đình còn giữ sắc phong: rước hộp sắc từ nơi cất giữ về chánh điện, có khi đi kiệu, có đội nhạc lễ.
- Lễ túc yết: lễ dâng lên thần, thường cử hành vào đêm đầu của kỳ lễ, với lễ vật chính và các lễ sanh hành lễ theo lời xướng.
- Lễ cúng tiền hiền, hậu hiền: tưởng nhớ những người mở đất lập làng, có đình làm riêng ở dãy thờ bên cạnh.
- Lễ chánh tế: lễ trọng tâm, thường vào rạng sáng hôm sau, đọc văn tế kể công đức của thần và cầu cho làng bình an.
- Xây chầu và hát bội: ở các đình còn giữ lệ, một vị cao niên đánh trống chầu mở màn cho đoàn hát bội diễn tuồng cúng thần; ngày nay nhiều nơi thay bằng cải lương hoặc văn nghệ.
- Ăn cỗ và hồi sắc: bà con ngồi cỗ ở võ ca và sân đình; cuối kỳ lễ đưa sắc về nơi cất giữ.
Vì lễ chánh tế thường làm lúc trời chưa sáng, người muốn xem đủ phải thức khuya hoặc đến từ rất sớm. Phần đông bà con đến vào buổi sáng và trưa để thắp nhang, ăn cỗ, gặp nhau.
Cỗ đình: món gì, ai nấu, ăn ra sao
Cỗ đình ở vùng Củ Chi mang đúng chất miền quê: món mặn từ thịt heo, gà, bò, cá, canh chua hoặc canh khổ qua, thịt kho, gỏi rau, xôi, bánh tét hoặc bánh ít, trái cây. Vùng có nhiều nhà nuôi bò nên có khi xuất hiện món bò, nhưng cỗ đình không có thực đơn cố định, phụ thuộc vào đồ bà con góp và tay nghề đội bếp năm đó. Nấu cho vài trăm người nên người ta dùng nồi lớn, bếp củi hoặc bếp gas công nghiệp kê ngay sau đình.
Cỗ dọn theo mâm, mỗi mâm sáu đến tám người, ngồi bàn dài hoặc chiếu tuỳ chỗ. Người lớn tuổi thường được mời ngồi trong võ ca, khách đến muộn ngồi ngoài sân dưới rạp. Không ai kiểm tra ai đóng góp bao nhiêu mới được ăn; ai đến cũng được mời. Người ta vẫn quen bỏ ít tiền vào thùng công đức hoặc ghi tên đóng góp, nhưng đó là tự nguyện.
Với người mới đến, ngồi ăn một mâm cỗ đình là cách nhanh nhất để quen mặt người trong ấp. Các cụ sẽ hỏi bạn ở đâu, làm gì, thuê nhà ai; chỉ cần lễ phép trả lời là lần sau đi ngoài đường đã có người gật đầu chào.
Đến dự lễ cúng đình: những điều nên biết
Ăn mặc kín đáo. Không cần trang phục đặc biệt, nhưng nên mặc áo có tay, quần dài hoặc váy qua gối khi vào chánh điện. Đội lễ mặc áo dài khăn đóng; khách chỉ cần gọn gàng.
Thắp nhang và đóng góp tự nguyện. Muốn thắp nhang, bạn đến bàn nhang ở chánh điện, chờ khi không có nghi thức đang diễn ra. Đóng góp bao nhiêu tuỳ lòng, bỏ vào thùng hoặc nhờ người giữ sổ ghi tên.
Không chen vào khu hành lễ. Khi các lễ sanh đang hành lễ, đứng ngoài khu vực trước bàn thờ, không đi ngang giữa hàng lễ. Muốn chụp ảnh nên đứng xa, tắt đèn chớp, và hỏi ý người trong ban quý tế nếu muốn quay phim cận.
Đi xe và đậu xe. Đường vào đình thường nhỏ, ngày cúng đông xe. Nên đậu xe theo hướng dẫn của thanh niên trong ấp, không chắn cổng nhà dân. Nếu có uống rượu trong lúc ăn cỗ, nhờ người khác chở về.
Góp tay nếu muốn gắn bó. Người mới đến muốn hoà nhập có thể đề nghị phụ dọn dẹp, bưng mâm, xếp bàn ghế. Đây là cách được bà con quý hơn mọi lời giới thiệu.
Kỳ yên, thượng điền, hạ điền: lễ đình theo nhịp mùa vụ
Ở nhiều làng Nam Bộ, bên cạnh Kỳ yên còn có lễ Hạ điền khi bắt đầu xuống giống và lễ Thượng điền sau khi thu hoạch xong, cùng với Kỳ yên tạo thành nhịp cúng đình gắn với mùa vụ. Vùng Phú Hòa Đông xưa trồng lúa trên đất ruộng ven sông và đất gò, rồi hoa màu, nên những lễ này từng là mốc trong năm của người làm ruộng: xuống đồng thì cầu mưa thuận, gặt xong thì tạ ơn. Đình nào còn giữ đủ các lễ hay chỉ còn Kỳ yên là tuỳ lệ của từng nơi.
Ngày nay, ruộng lúa trong xã đã thu hẹp nhiều, nhường chỗ cho rau, cỏ nuôi bò, vườn cây và nhà ở. Nhịp mùa vụ không còn quyết định đời sống của cả làng như trước, nhưng lệ cúng vẫn được giữ đúng ngày. Với các gia đình nuôi bò sữa hay trồng rau, lời khấn cầu cho mưa thuận gió hoà, cho đàn bò khoẻ, cho rau không úng vẫn còn nguyên ý nghĩa, chỉ khác là đối tượng được cầu đã đổi từ cây lúa sang con bò và luống rau.
Nếu bạn quan tâm đến văn hoá làng, nên chú ý văn tế đọc trong lễ chánh tế. Văn tế thường kể lại đất đai, sông rạch, công đức người khai khẩn và lời cầu của làng, nghe kỹ sẽ thấy tên sông, tên đất, tên nghề của chính vùng này. Đó là một nguồn tư liệu sống về lịch sử làng mà sách vở ít khi ghi.
Lễ cúng đình giữa một xã đang thay đổi
Mấy chục năm trước, ngày cúng đình là ngày cả làng nghỉ việc ruộng, trẻ con được dẫn đi xem hát bội suốt đêm. Bây giờ, nhiều người trẻ làm ca ở xưởng, đi làm tận khu công nghiệp hoặc bên kia sông, không thể nghỉ trọn mấy ngày lễ. Đoàn hát bội cũng hiếm dần, chi phí mời đoàn không nhỏ, nhiều đình chuyển sang cải lương, văn nghệ của thanh niên hoặc chỉ giữ phần lễ.
Dù vậy, lễ Kỳ yên vẫn giữ được chỗ đứng vì nó là dịp hiếm hoi người trong ấp gặp đủ mặt nhau. Những gia đình đã chuyển lên thành phố vẫn về cúng đình, người mua đất cất nhà mới cũng được mời góp. Với một xã đang có thêm nhà trọ, xưởng và người nơi khác đến, ngày cúng đình là lúc lớp người cũ và người mới ngồi chung một mâm, điều mà sinh hoạt thường ngày ít khi tạo ra được.
Câu hỏi thường gặp
Lễ Kỳ yên ở các đình vùng Phú Hòa Đông diễn ra vào tháng nào?
Mỗi đình có ngày cúng riêng theo lệ cũ, phổ biến ở Nam Bộ là các tháng đầu năm hoặc cuối năm âm lịch. Muốn biết chính xác ngày cúng của đình gần nhà, bạn hỏi ban quý tế, trưởng ấp hoặc các cụ cao niên trong xóm.
Người không ở trong ấp có được đến ăn cỗ đình không?
Được. Cỗ đình mời mọi người đến dự, không phân biệt người trong hay ngoài ấp. Bạn nên đến đúng giờ ăn, ngồi theo sắp xếp của người lo việc và có thể đóng góp tự nguyện vào thùng công đức nếu muốn.
Hát bội trong lễ cúng đình có ý nghĩa gì?
Theo lệ cũ, tuồng hát bội trong lễ Kỳ yên được diễn để dâng thần, mở màn bằng nghi thức xây chầu do một vị cao niên đánh trống. Ngày nay ít đình còn mời được đoàn hát bội, nhiều nơi thay bằng cải lương hoặc văn nghệ.
Có nên mang lễ vật riêng đến đình không?
Không bắt buộc. Nếu muốn, bạn có thể mang nhang, hoa, trái cây đặt ở bàn tiếp nhận lễ vật, hoặc góp tiền để ban quý tế lo chung. Hỏi người giữ đình xem nên đặt ở đâu trước khi tự bày lên bàn thờ.
Chụp ảnh trong đình có bị cấm không?
Thường không cấm chụp ảnh ở sân và phía ngoài, nhưng nên tránh chụp cận khi đang hành lễ, không dùng đèn chớp trong chánh điện. Muốn quay phim hay chụp kỹ bàn thờ, sắc phong, hãy xin phép ban quý tế trước.
Đình bị hư hỏng thì ai lo sửa?
Phần lớn đình ở vùng này do bà con đóng góp sửa chữa qua ban quý tế. Đình đã được xếp hạng di tích thì việc tu bổ phải theo quy định về di tích và có sự hướng dẫn của cơ quan văn hoá thành phố.