Một năm ở Phú Hòa Đông xoay quanh mấy dịp lễ lớn của người Nam Bộ: Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng, Thanh minh tảo mộ vào khoảng tháng Ba âm lịch, Tết Đoan ngọ mùng 5 tháng Năm, rằm tháng Bảy, các ngày cúng đình theo lệ từng làng, và mùa đám giỗ, tất niên cuối năm. Xen giữa là những ngày mang dấu ấn riêng của vùng Củ Chi như ngày 27/7 tưởng niệm thương binh liệt sĩ, khi bà con đến các nghĩa trang, đền tưởng niệm trong vùng thắp nhang.
Bài này đi qua từng dịp theo thứ tự trong năm, tả những gì bà con trong ấp thường làm, những thay đổi khi nhiều người trẻ đi làm xưởng, và vài lưu ý thực tế cho người mới về sống hay ở trọ: lúc nào chợ đông, lúc nào đường ra nghĩa trang kẹt, lúc nào nên báo trước nếu muốn nghỉ phép về quê. Ngày âm lịch đổi sang dương lịch mỗi năm mỗi khác, nên bạn tra lịch năm đó trước khi lên kế hoạch.
Tết Nguyên đán: dọn nhà, chợ Tết và ba ngày quây quần
Từ khoảng rằm tháng Chạp, các gia đình ở ấp bắt đầu dọn nhà, sơn lại cửa, lau bàn thờ, dọn mộ ông bà trong vườn. Ngày 23 tháng Chạp cúng đưa ông Táo, sau đó là chuỗi ngày đi chợ sắm Tết. Người ở các ấp phía tây hay lên chợ ở trung tâm Củ Chi cũ, nay thuộc xã Tân An Hội, người ở gần sông có khi sang Thủ Dầu Một bên kia cầu; còn chợ nhỏ trong xã và các sạp ven Tỉnh lộ 15, Tỉnh lộ 8 cũng đông hẳn lên, bày dưa hấu, bông vạn thọ, cúc, lá chuối, nếp, đậu.
Nhà nào cũng gói bánh tét, nhiều nhà còn nấu nồi thịt kho trứng, làm dưa giá, củ kiệu. Chiều 30 cúng rước ông bà, giao thừa thắp nhang bàn thiên và bàn thờ trong nhà. Ba ngày Tết là thời gian quây quần: con cháu về thăm ông bà, đi chúc Tết họ hàng trong ấp, các bàn nhậu nhỏ dưới gốc cây, trẻ con nhận lì xì. Những gia đình nuôi bò sữa thì không có Tết trọn vẹn, vì sáng chiều vẫn phải vắt sữa, cho bò ăn; người ta chia nhau trực rồi mới đi chơi.
Với người ở trọ, Tết là lúc dãy trọ vắng hẳn, phần lớn công nhân về quê. Ai ở lại nên báo chủ trọ, khoá cửa cẩn thận, rút điện thiết bị không dùng. Nhiều chủ trọ ở xã có thói quen mời người ở lại ăn một bữa cơm Tết, đó cũng là dịp gắn bó.
Rằm tháng Giêng và những ngày đầu năm
Sau Tết, rằm tháng Giêng là dịp cúng lớn đầu tiên. Gia đình cúng ông bà, nhiều người đi chùa, miếu, thắp nhang cầu bình an. Các tiệm buôn bán dọc tỉnh lộ cúng vía Thần Tài ngày mùng 10 tháng Giêng, mua vàng nhỏ hoặc chỉ đơn giản bày mâm trái cây trước bàn thờ Ông Địa. Đây cũng là khoảng thời gian một số đình trong vùng tổ chức lễ cúng đầu năm, tuỳ lệ từng nơi.
Với người làm nông, sau rằm tháng Giêng là lúc quay lại ruộng, chuồng. Mùa khô đang giữa chừng, nước tưới phụ thuộc vào kênh thuỷ lợi và giếng, các hộ trồng rau bắt đầu tính chuyện xuống giống. Các xưởng, công ty quanh vùng cũng đã chạy lại đủ ca, đường sáng sớm dọc Tỉnh lộ 15 đông xe công nhân trở lại.
Rằm tháng Giêng còn là dịp các hội đoàn trong ấp gặp mặt đầu năm. Hội người cao tuổi tổ chức mừng thọ cho các cụ tròn tuổi, hội phụ nữ, hội nông dân họp bàn kế hoạch trong năm, có nơi tổ chức văn nghệ, giao lưu thể thao như đá banh, bóng chuyền ở sân trường hay sân nhà văn hoá ấp. Những sinh hoạt này không ồn ào như hội làng miền Bắc, nhưng là lúc người trong ấp gặp nhau đông đủ sau Tết, hỏi thăm ai đi làm xa đã quay lại, ai mới cưới vợ, ai mới cất nhà.
Thanh minh, Đoan ngọ và những dịp giữa năm
Thanh minh tảo mộ (khoảng tháng Ba âm lịch). Đây là dịp con cháu đi dọn mộ ông bà: cắt cỏ, sơn lại bia, đắp đất, thắp nhang, đặt bông. Ở Phú Hòa Đông, nhiều mộ nằm ngay trong vườn nhà hoặc đất của dòng họ, nên tảo mộ là việc của cả nhà trong một buổi sáng. Những gia đình có mộ ở các nghĩa trang chung thì nên đi sớm, tránh những ngày cuối tuần cao điểm.
Tết Đoan ngọ (mùng 5 tháng Năm âm lịch). Người Nam Bộ gọi là Tết giết sâu bọ hay Tết Đoan ngọ, cúng ông bà với bánh ú, chè, trái cây đầu mùa như mận, xoài, chôm chôm. Nhà có vườn thì hái trái nhà; chợ trong xã những ngày này bày nhiều bánh ú, bánh ú tro, chè trôi nước.
Ngày 27/7. Với vùng Củ Chi, ngày Thương binh Liệt sĩ mang ý nghĩa rất gần gũi, vì gần như ấp nào cũng có gia đình có người hy sinh hoặc thương binh. Bà con đi thắp nhang ở các nghĩa trang, đền tưởng niệm trong vùng; xã và các hội đoàn đến thăm hỏi gia đình chính sách. Đường lên các khu di tích, nghĩa trang những ngày này đông hơn thường lệ.
Cúng cơm mới, cúng chuồng. Một số gia đình làm nông còn giữ thói quen cúng tạ sau khi thu hoạch, hoặc cúng nhỏ ở chuồng bò khi bò đẻ, khi mới dựng chuồng. Đây là lệ riêng từng nhà, không phải lễ chung của xã.
Rằm tháng Bảy: cúng ông bà, cúng thí và mùa Vu lan
Rằm tháng Bảy là một trong những dịp cúng lớn nhất của người Nam Bộ sau Tết. Trong nhà, gia đình làm mâm cơm cúng ông bà; trước sân, nhiều nhà bày mâm cúng thí gồm cháo trắng, gạo muối, bánh kẹo, trái cây, giấy tiền, cúng xong rải gạo muối và để trẻ con trong xóm “giật” bánh kẹo. Cảnh trẻ con chạy từ nhà này sang nhà kia dịp rằm tháng Bảy là một nét vui của các ấp.
Cùng thời điểm là mùa Vu lan báo hiếu, nhiều người đi chùa, cài bông hồng lên áo. Các chùa trong vùng có thể đông hơn ngày thường vào buổi tối rằm. Với người ở trọ, nếu chủ nhà mời qua ăn mâm cúng thí hay mâm cơm rằm, nhận lời là cách lịch sự; nếu muốn đóng góp, mang theo ít trái cây là đủ.
Một lưu ý thực tế: mâm cúng thí ngoài sân có đốt giấy tiền, nhà trọ, xưởng gỗ, kho chứa đồ dễ cháy gần đó nên để ý lửa, nhắc nhau đốt đúng chỗ, có xô nước bên cạnh, không đốt khi trời gió mạnh.
Lịch lễ chung trong năm: ngày nào, bà con làm gì, người mới cần lưu ý
Bảng dưới đây gom các dịp lễ phổ biến theo âm lịch. Ngày cúng đình, vía miếu tuỳ từng nơi nên không ghi ngày cụ thể:
| Thời điểm | Dịp | Trong ấp thường có | Lưu ý cho người mới |
|---|---|---|---|
| 23 tháng Chạp | cúng ông Táo | dọn bếp, cúng chiều | bắt đầu mùa chợ Tết đông |
| 30 tháng Chạp đến mùng 3 | Tết Nguyên đán | cúng rước ông bà, chúc Tết | dãy trọ vắng, báo chủ trọ nếu ở lại |
| Rằm tháng Giêng | cúng đầu năm | đi chùa, miếu, cúng nhà | đường đến chùa đông buổi tối |
| Khoảng tháng Ba | Thanh minh | dọn mộ, thắp nhang | nghĩa trang chung đông cuối tuần |
| Mùng 5 tháng Năm | Tết Đoan ngọ | cúng bánh ú, trái cây | chợ bán nhiều trái cây đầu mùa |
| 27/7 dương lịch | Thương binh Liệt sĩ | thắp nhang nghĩa trang, đền tưởng niệm | tôn trọng không khí trang nghiêm |
| Rằm tháng Bảy | cúng ông bà, cúng thí | mâm cúng trước sân, trẻ con giật bánh | cẩn thận lửa khi đốt giấy |
| Cuối năm | cúng đình, giỗ, tất niên | đám tiệc dồn dập | đường liên ấp nhiều rạp đám |
Nếu bạn quản lý nhân sự ở xưởng hay công ty trong xã, nhìn vào bảng này sẽ hiểu vì sao có những tuần nhiều người xin nghỉ: đám giỗ trong họ, cúng đình của ấp, tảo mộ đều là việc người ta khó vắng mặt.
Cuối năm: mùa cúng đình, đám giỗ và tất niên
Từ tháng Mười âm lịch trở đi, sau mùa mưa, các ấp bước vào mùa đám tiệc. Nhiều đình cúng Kỳ yên hoặc cúng Thượng điền vào giai đoạn này, nhiều gia đình chọn làm đám giỗ lớn, đám cưới, tân gia trước Tết. Đi trên các đường liên ấp, có tuần ngày nào cũng gặp rạp đám dựng trước sân, loa phát nhạc, xe đậu kín lề.
Cuối tháng Chạp, các hội đoàn trong ấp như hội người cao tuổi, hội phụ nữ, cựu chiến binh làm tất niên nhỏ; công ty, xưởng thì làm tiệc tất niên cho công nhân. Các gia đình làm mâm cơm tất niên cúng ông bà, mời con cháu về ăn. Sau đó lại là vòng dọn nhà, chợ Tết, và một năm mới bắt đầu.
Nhịp lễ ấy đã đổi đi ít nhiều khi người trẻ làm việc theo ca, theo lịch công ty. Đám giỗ dời sang tối thứ Bảy, tảo mộ gọn lại một buổi, cúng đình chỉ còn người già ở lại suốt. Nhưng khung lịch vẫn còn, và nó là thứ giúp người ở Phú Hòa Đông, dù làm nghề gì, vẫn biết mình thuộc về một ấp, một họ.
Giữ lịch lễ khi đi làm ca, làm xa
Phần lớn người trẻ ở Phú Hòa Đông bây giờ làm công nhân, thợ, nhân viên văn phòng, chạy xe giao hàng, không còn làm ruộng như cha mẹ. Lịch làm việc theo ca, theo tuần của công ty không khớp với lịch âm của làng, nên nhiều gia đình phải tự điều chỉnh: đám giỗ cúng đúng ngày nhưng đãi khách cuối tuần, tảo mộ đi một buổi sáng Chủ nhật, cúng đình chỉ ghé thắp nhang buổi trưa. Người già ban đầu có phàn nàn, nhưng dần quen.
Một số xưởng, công ty trong vùng hiểu chuyện này và cho người lao động địa phương đổi ca, xin nghỉ nửa ngày vào những dịp lớn. Những nơi giữ được người lâu năm thường là nơi biết tôn trọng lịch lễ của người làm. Với người lao động, báo trước một hai tuần, đổi ca với đồng nghiệp là cách giữ được cả việc lẫn lễ.
Còn với con cháu đã lên thành phố hay đi làm tỉnh khác, lịch lễ của ấp là sợi dây kéo họ về. Ít ai về được tất cả các dịp, nhưng Tết, Thanh minh và giỗ cha mẹ thì hầu như ai cũng cố. Đường từ trung tâm thành phố lên Củ Chi những ngày đó đông hẳn, nhất là chiều trước ngày lễ.
Câu hỏi thường gặp
Thanh minh ở Củ Chi thường đi tảo mộ vào lúc nào?
Thanh minh rơi vào khoảng tháng Ba âm lịch, đầu tháng Tư dương lịch. Nhiều gia đình đi tảo mộ trong khoảng trước và sau tiết Thanh minh, chọn buổi sáng sớm cho mát. Mộ trong vườn nhà thì linh hoạt hơn, nghĩa trang chung nên tránh cuối tuần cao điểm.
Ngày 27/7 ở Phú Hòa Đông có hoạt động gì?
Bà con đi thắp nhang ở các nghĩa trang liệt sĩ, đền tưởng niệm trong vùng Củ Chi cũ, chính quyền xã và các hội đoàn thăm hỏi gia đình chính sách. Lịch hoạt động cụ thể do xã thông báo mỗi năm.
Người ở trọ có nên cúng rằm tháng Bảy không?
Không bắt buộc. Nếu muốn, bạn có thể bày một mâm nhỏ trước phòng sau khi hỏi chủ trọ chỗ đặt. Quan trọng là đốt giấy đúng chỗ, có nước bên cạnh và dọn sạch sau khi cúng.
Chợ trong xã có mở trong những ngày Tết không?
Chợ nhỏ và sạp ven đường thường nghỉ vài ngày đầu năm, mở lại dần từ mùng ba, mùng bốn tuỳ người bán. Nên mua đủ đồ ăn trước chiều 30 Tết, nhất là rau tươi và thịt.
Vì sao cuối năm có nhiều đám tiệc trong ấp?
Sau mùa mưa, việc đồng áng nhẹ hơn, thời tiết khô ráo, nhiều đình cúng lễ và nhiều gia đình chọn làm giỗ, cưới, tân gia trước Tết. Cuối năm cũng là lúc con cháu đi làm xa có thời gian về quê.
Ngày lễ nào bà con khó vắng mặt nhất?
Đám giỗ ông bà, cha mẹ trong họ, Tết, tảo mộ và ngày cúng đình của ấp là những dịp người ta cố gắng có mặt. Nếu bạn là chủ xưởng, sắp xếp ca để người lao động địa phương về được những dịp này sẽ giữ được người lâu.