Đi trên các đường liên ấp ở Phú Hòa Đông, bạn sẽ gặp những ngôi miếu nhỏ dưới gốc cây lớn, ở ngã ba hay đầu xóm, và trước sân nhiều nhà là một bàn thờ nhỏ đặt trên trụ gọi là bàn thiên. Đó là lớp tín ngưỡng dân gian quen thuộc của người Nam Bộ: miếu thờ Bà, thờ Ông, thờ thần đất của xóm, còn bàn thiên là chỗ gia đình thắp nhang trời đất mỗi tối. Những nơi này không có ban tổ chức lớn như đình, mà do vài gia đình gần đó hoặc cả xóm chung tay giữ gìn.
Bài viết tả những công trình nhỏ ấy như một phần cảnh quan và nếp sống của ấp: hình dáng, người chăm sóc, ngày cúng thường gặp, và cách ứng xử của người mới đến. Không bàn đúng sai về niềm tin, chỉ giúp bạn hiểu vì sao xóm làng ở đây giữ chúng, và tránh những va chạm không đáng có khi xây nhà, mở xưởng hay đi lại cạnh những nơi này.
Miếu xóm trông như thế nào
Miếu xóm thường rất nhỏ, có khi chỉ là một khám thờ xây gạch cao ngang ngực, mái ngói hoặc mái tôn sơn đỏ, đặt dưới gốc cây da, cây me, cây gòn lâu năm. Có miếu lớn hơn, đủ một gian cho người vào thắp nhang, sân lát gạch, có hàng rào. Bên trong là bát nhang, đôi chân đèn, bình bông, đôi khi có tượng nhỏ hoặc bài vị viết chữ Hán.
Vị trí miếu thường không ngẫu nhiên. Người xưa hay lập miếu ở đầu xóm, ngã ba đường, bờ rạch, cạnh gốc cây cổ thụ, những chỗ mà làng coi là cửa ngõ hoặc nơi cần được giữ yên. Khi đường được mở rộng, nhiều miếu được dời vào trong hoặc nâng nền, nhưng ít khi bị bỏ đi hẳn. Ở Phú Hòa Đông, nơi đường liên ấp và tỉnh lộ được làm lại nhiều lần, bạn có thể thấy những miếu nhỏ nằm sát lề đường mới, dấu vết của con đường làng cũ.
Màu đỏ, vàng, mái cong nhỏ và khói nhang buổi chiều làm miếu xóm dễ nhận ra giữa vườn cây. Nhiều người chụp ảnh đường quê Củ Chi chọn miếu dưới gốc cây làm điểm nhấn; điều đó không có gì sai, miễn là không leo trèo, không xê dịch đồ thờ.
Những kiểu miếu thường gặp ở vùng Củ Chi
Miếu Bà. Phổ biến nhất ở Nam Bộ là miếu thờ Bà Chúa Xứ hoặc thờ Bà nói chung, vị nữ thần được xem là che chở cho vùng đất, cho người làm ruộng. Ở nhiều xóm, miếu Bà có lễ vía hằng năm, người trong xóm góp tiền nấu nồi chè, mâm xôi, cúng xong chia nhau ăn.
Miếu Ngũ Hành. Thờ năm bà tượng trưng cho kim, mộc, thủy, hỏa, thổ, thường thấy ở các làng Nam Bộ. Miếu Ngũ Hành có khi nằm trong khuôn viên đình, có khi đứng riêng ở đầu xóm.
Miếu Ông, miếu thần đất. Có nơi gọi là miếu Ông Tà, có nơi gọi miếu Ông Địa hay miếu thổ thần, thờ vị thần giữ đất của xóm. Những miếu này thường rất nhỏ, dựng ở ruộng, đầu bờ, gốc cây lớn.
Miếu cô hồn và am nhỏ ven đường. Ở những nơi từng xảy ra tai nạn hoặc có mộ vô chủ, người dân đôi khi dựng am nhỏ để thắp nhang. Với một vùng từng là chiến trường ác liệt như Củ Chi, những am này cũng là cách bà con tưởng nhớ người đã khuất mà không biết tên.
Bàn thiên và bàn thờ Ông Địa trong mỗi nhà
Bàn thiên là một bàn thờ nhỏ đặt ngoài trời, trước hiên hoặc giữa sân, thường là một trụ xây hay một trụ gỗ đỡ khay thờ có mái che nhỏ. Người Nam Bộ thắp nhang bàn thiên để tạ trời đất, nhất là lúc chiều tối và ngày rằm, mùng một. Ở Phú Hòa Đông, phần lớn nhà cũ đều có bàn thiên; nhà mới xây theo kiểu phố đôi khi gắn bàn thờ nhỏ lên tường trước nhà thay cho trụ.
Trong nhà, ngoài bàn thờ ông bà ở gian giữa, nhiều gia đình buôn bán đặt bàn thờ Ông Địa, Thần Tài sát nền nhà, thường thấy ở tiệm tạp hoá, quán ăn, tiệm vật tư dọc Tỉnh lộ 15 và Tỉnh lộ 8. Nhà làm nông có khi đặt bát nhang nhỏ ở chuồng bò hay đầu bờ ruộng. Những chi tiết ấy cho thấy đời sống thường ngày và lòng biết ơn đất đai, mùa màng đan vào nhau.
Với người thuê nhà, thuê phòng trọ hay thuê mặt bằng mở tiệm, bàn thiên và bàn thờ của chủ nhà là thứ nên hỏi trước khi dọn vào: giữ nguyên hay chủ nhà sẽ dời đi, ai thắp nhang hằng ngày, có cần tránh để đồ lên chỗ đó không. Hỏi trước một câu là tránh được hiểu lầm về sau.
Ngày cúng thường gặp ở miếu xóm và trong nhà
Mỗi xóm, mỗi gia đình có lệ riêng. Bảng dưới đây chỉ là những dịp hay gặp ở các làng Nam Bộ để bạn biết vì sao có hôm cả xóm đông vui, khói nhang nhiều hơn thường ngày:
| Dịp | Ở đâu | Bà con thường làm gì |
|---|---|---|
| Rằm, mùng một hằng tháng | bàn thiên, bàn thờ trong nhà, miếu xóm | thắp nhang, thay nước, bông, trái cây |
| Rằm tháng Giêng | miếu, chùa, bàn thờ gia đình | cúng đầu năm, nhiều người đi chùa |
| Vía Bà (ngày tuỳ miếu) | miếu Bà của xóm | góp tiền nấu chè, xôi, cúng rồi chia nhau ăn |
| Rằm tháng Bảy | trong nhà, trước sân, miếu | cúng ông bà, cúng thí thực trước nhà |
| Ngày vía Thần Tài (mùng 10 tháng Giêng) | tiệm buôn bán | cúng ở bàn thờ Ông Địa, Thần Tài |
| Cuối năm | miếu, bàn thiên | dọn dẹp, sơn sửa miếu, cúng tạ năm cũ |
Những ngày này thường không có lịch thông báo chính thức, người trong xóm nhắc nhau. Nếu bạn ở trọ hay mới về, để ý mấy bà cụ hàng xóm là biết sắp tới ngày gì.
Ứng xử với miếu xóm khi xây nhà, mở xưởng, làm đường
Hỏi trước khi đụng tới. Mua đất, thuê đất có miếu nhỏ hoặc am thờ, đừng tự ý phá dỡ. Hỏi chủ cũ, hàng xóm và trưởng ấp xem miếu của ai, xóm có muốn giữ không. Nhiều trường hợp xóm sẽ đứng ra dời miếu theo cách của họ.
Đừng đổ vật liệu, đậu xe sát miếu. Xưởng, kho, công trình xây dựng hay đổ cát, đá, gạch ngay cạnh miếu ven đường vì đất trống. Với bà con, đó là thiếu tôn trọng. Chừa một khoảng sạch sẽ là đủ giữ hoà khí.
Tôn trọng giờ cúng. Ngày vía, ngày rằm, người trong xóm có thể tụ tập ở miếu buổi tối. Nếu nhà trọ, xưởng ở gần, hạn chế mở nhạc lớn, chạy máy ồn đúng lúc đó.
Góp một phần nếu được mời. Khi xóm sửa miếu hay cúng vía, người mới đến được mời góp chút ít là chuyện bình thường. Góp hay không là tự nguyện; quan trọng là thái độ vui vẻ.
Ai chăm miếu, tiền sửa miếu từ đâu
Phần lớn miếu xóm không có người giữ chuyên trách. Thường có một hai gia đình ở sát bên, hoặc một bà cụ trong xóm, tự nhận việc quét dọn, thắp nhang sáng chiều, thay nước, thay bông. Có miếu do một dòng họ lập từ đời trước, con cháu thay nhau chăm. Có miếu do cả xóm góp tiền dựng, có người giữ sổ thu chi đơn giản, ghi ai góp bao nhiêu để sơn sửa hay làm lễ vía.
Khi miếu xuống cấp, người trong xóm bàn nhau sửa: ai có tiền góp tiền, ai biết làm hồ, làm sắt thì góp công, thanh niên khiêng gạch, phụ nữ nấu cơm. Những đợt sửa miếu như vậy kéo dài vài ngày, có khi gắn với lễ vía để vừa làm vừa cúng. Con cháu đi làm thành phố, người đã chuyển đi nơi khác vẫn hay gửi tiền về, như một cách nói mình vẫn là người của xóm.
Miếu ven đường đôi khi bị ảnh hưởng khi đường được mở rộng. Lúc đó việc dời miếu thường được bàn trong xóm, có sự trao đổi với chính quyền xã và đơn vị thi công. Người dân thường chọn ngày, làm lễ rồi mới dời, xây lại ở vị trí mới gần chỗ cũ. Nếu bạn là chủ xưởng hay chủ đất ở sát công trình, tham gia góp ý và góp một phần chi phí là cách giữ quan hệ tốt với xóm lâu dài.
Mộ trong vườn và những am nhỏ: dấu vết của một vùng đất nhiều mất mát
Ở nông thôn Củ Chi, nhiều gia đình vẫn còn mộ ông bà ngay trong vườn nhà hoặc trên đất ruộng của dòng họ, bên cạnh là bát nhang và một mái che nhỏ. Đây là tập quán lâu đời của người Nam Bộ, khi đất rộng và người ta muốn người đã khuất nằm gần con cháu. Ngày nay việc an táng được khuyến khích đưa vào nghĩa trang theo quy hoạch, nhưng những ngôi mộ cũ trong vườn vẫn còn khá nhiều và được con cháu chăm sóc.
Củ Chi là vùng đất chịu nhiều mất mát trong chiến tranh. Ngoài các nghĩa trang liệt sĩ, ở ven đường hay góc ruộng đôi khi có những am nhỏ mà người già trong xóm kể là nơi từng có người nằm xuống. Bà con vẫn thắp nhang ở đó vào ngày rằm, ngày lễ. Với người mới đến, nhìn thấy những am như vậy, chỉ cần đi qua nhẹ nhàng, không xê dịch, không bàn tán là đủ thể hiện sự tôn trọng.
Khi mua bán, thuê mướn đất có mộ, chuyện mộ phần là việc phải nói rõ với chủ đất từ đầu: mộ của ai, có được giữ lại hay di dời, ai lo thủ tục và lễ nghi. Đây là chuyện tình cảm của một gia đình, không nên coi nhẹ như một vật cản trên miếng đất.
Vì sao miếu nhỏ vẫn còn giữa một xã đang đổi nhanh
Phú Hòa Đông đang đổi từng năm: thêm nhà trọ, xưởng, kho, đường mở rộng, đất ruộng thành đất ở. Giữa những thay đổi ấy, miếu xóm là thứ ít thay đổi nhất. Nó không có người quản lý chuyên nghiệp, không có ngân sách, nhưng vẫn còn nhờ những bà cụ ngày ngày quét lá, thay bông, và những đứa con đi làm xa gửi tiền về sơn lại mái.
Đối với người dân lâu năm, miếu là dấu mốc của trí nhớ: chỗ ngày xưa cả xóm ra hóng mát, nơi bọn trẻ chơi trốn tìm, ngã ba mà người ta hẹn nhau đi ruộng. Với người mới đến, hiểu điều đó giúp bạn nhìn ngôi miếu nhỏ không còn là thứ “cản đường” mà là một phần của nơi mình đang sống, và là cánh cửa đầu tiên để làm quen với nếp ấp xóm ở đây.
Câu hỏi thường gặp
Bàn thiên trước nhà là gì?
Bàn thiên là bàn thờ nhỏ đặt ngoài trời trước hiên hoặc giữa sân, thường trên một trụ có mái che nhỏ, dùng để thắp nhang tạ trời đất. Đây là nét quen thuộc của nhà ở nông thôn Nam Bộ, trong đó có các ấp ở Phú Hòa Đông.
Thuê nhà có bàn thiên của chủ cũ thì làm sao?
Nên hỏi chủ nhà ngay khi xem nhà: giữ lại hay dời đi, ai sẽ thắp nhang, có cần tránh dùng chỗ đó không. Nếu chủ nhà muốn giữ, bạn chỉ cần không để đồ đạc lên bàn thiên và giữ khu vực ấy sạch sẽ.
Có được tự ý dời miếu nhỏ trên đất đã mua không?
Không nên tự ý. Miếu nhỏ có thể là của cả xóm hoặc của một dòng họ. Bạn nên hỏi chủ cũ, hàng xóm và ban điều hành ấp trước; thường xóm sẽ tự đứng ra làm lễ và dời miếu đến chỗ thích hợp.
Miếu Bà và đình khác nhau thế nào?
Đình thờ thần Thành hoàng của làng và các vị có công lập làng, do ban quý tế tổ chức lễ Kỳ yên. Miếu Bà thường nhỏ hơn, thờ nữ thần che chở vùng đất, do người trong xóm chăm sóc, cúng vía theo ngày riêng.
Chụp ảnh miếu xóm ven đường có được không?
Thường không ai cấm chụp ảnh miếu từ bên ngoài. Bạn chỉ cần không leo lên, không xê dịch đồ thờ, không đặt đồ đạc lên bàn thờ để tạo dáng, và giữ yên lặng nếu đang có người thắp nhang.